Sporen aan de hemel: de zesde van een serie geplande caches met als thema de luchtoorlog boven Noord-Nederland gedurende de Tweede Wereldoorlog. Een serie bedoelt als eerbetoon aan de, vaak jonge, bemanningsleden van deze vliegtuigen, die ver van huis en haard, hun leven gaven voor onze vrijheid. Het zijn dus memorial caches op de locatie waar deze luchtreuzen neergekomen zijn en waar vaak nu niets meer herinnert aan de drama’s die zich daar vele jaren terug hebben afgespeeld. Op dat we niet vergeten!
De cache:
De route is 25-30 km lang en is bedoeld als fiets/auto route. Let goed op waar u onderweg uw stalen ros of heilige koets stalt. Onderweg kunt u informatie tegenkomen. Schrijf deze informatie op, het kan van pas komen om de cache te vinden.
De route start bij de Noordermolen in Noordbroek. De molen is gebouwd in 1805 en heeft de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. Vlak bij deze molen kwam Flight Lieutenant James Ralph Thornton Smalley, (Distinguished Flying Cross) neer met zijn parachute. Over dit verhaal later meer. In 1959 raakte deze molen zijn functie kwijt en werd in 1964 door Simon Graafhuis hersteld. In 2004 is de firma Dunning gestart met de tweede restauratie en op 04 juni 2005 wordt de molen feestelijk in gebruik genomen. Geniet van het uitzicht bij de molen en ga op zoek naar de eerste aanwijzing.
De laatste restauratie is afgerond in April 2005. Noteer het laatste cijfer van het getal op het klaphek als A.
Ga op N53 12.827 E006 54.380 op zoek het laatste cijfer van het getal op het klaphek.
Het laatste cijfer is A: :
Ga vervolgens naar N53 12.409 E006 54.759. Zoek hier naar de waarde van de eerste aanwijzing en noteer deze als XXX. Je kunt deze waarde vinden op een ijzeren paal waar de prullenbak aan vast zit.
Op N53 12.627 E006 55.128 is een voorwerp met een geel hoedje te vinden met een aantal getallen er op. Dit voorwerp heeft een aantal keren een 0 er op staan. Hoeveel keren is dat?
Twee (B=5)
Vier (B=3)
Zes (B=1)
Acht (B=7)
De tocht gaat verder en we gaan op weg naar N53 12.602 E006 56.532. Hier zijn een tweetal oorlogsgraven te vinden. Hier ligt begraven de Australische Warrant Officer Stanley Edgar Smith, die stierf op 23 April 1945 (de grafsteen vermeld echter de datum 24 april 1945!). Naast hem ligt de Poolse militair J. Do Bras, gesneuveld op 15 April 1945 gedurende de bevrijding van Nieuw Scheemda. Hier volgt het verhaal van de Australische piloot:
We schrijven maandag 23 april 1945. De geallieerden waren weer in grote getale in de lucht om de ondergang van Nazi-Duitsland te bespoedigen. Ook de Typhoons van het 609de Squadron waren present. Acht toestellen van het Squadron hadden de opdracht schepen te beschieten, die vanaf Delfzijl vluchtende Duitsers naar Emden vervoerden. De Hawker Typhoons waren op de terugweg naar hun basis Plantlunne in België, toen ze om 14:30 uur de omgeving van Wagenborgen passeerden, waar zich nog Duitsers bevonden. Deze openden gelijk het vuur op de laagvliegende jagers, waarbij een van de toestellen, de Typhoon IB PD572 van Smith werd getroffen. Even voorbij Nieuw-Scheemda lukte het de piloot om zich uit de getroffen machine te bevrijden, maar de parachute opende zich niet of niet tijdig en hij verongelukte dodelijk. Het vliegtuig kwam neer tussen Noordbroek en Nieuw Scheemda. Toen hij neerstortte was Nieuw-Scheemda al acht dagen bevrijd.
Smith werd in aanwezigheid van Ds. J. L. Meesters op de Protestantse begraafplaats te Nieuw-Scheemda ter aarde besteld.
Nog een stille getuige uit de tijd van de oorlog was de boerderij die te vinden was op N53 12.156 E006 56.129. Deze boerderij is helaas in 2017 afgebrand en daarmee is een mooi oud pand hier verdwenen.
Op deze plek staat een lantaarnpaal vlak naast de brug die naar de boerderij ging. Welk nummer staat op deze lantaarnpaal?
07050 (C=2)
07500 (C=3)
07055 (C=4)
07075 (C=5)
Aan de achterkant van de boerderij is de crashplaats te zien waar de Typhoon is neergekomen. Over een paar minuten komen we dichterbij die lokatie.
Op N53 11.491 E006 55.069 is de waarde van de tweede aanwijzing te vinden. Noteer deze als YYY. Je kunt dit getal vinden op het verkeersbord.
Op N53 11.514 E006 54.553 vind je de waarde voor D. Zoek de waarde op de plek waar je goed kan staan aan de waterkant. Neem even de tijd om rond te kijken. In het wijdse uitzicht aan de noordkant is de Typhoon neergekomen.
We verlaten deze crashplaats en gaan verder naar N53 11.551 E006 54.026. Tel hier het aantal metalen spijlen in de deur en bepaal hieronder de waarde voor E.
Vijf (E=1)
Zes (E=2)
Zeven (E=3)
Acht (E=4)
We gaan door het dorp Noordbroek heen op weg naar N53 11.576 E006 51.974.
Hier moet men ergens voor oppassen.
Waarvoor is dat?
Drempels (F=1)
Overstekend wild (F=2)
Gevaarlijke kruising (F=3)
Uitrit zandauto's (F=4)
Vanaf het voorgaande punt blijven we in westelijke richting gaan. Na de zandafgraving gaan we links op weg naar N53 10.720 E006 51.043.
In de buurt van N53 10.720 E006 51.043 moet het veen niet betreden worden met de heilige koets. Houd je aan de geldende regels. De begraafplaats die je hier vindt, is in 1886 ingericht. Het is met 30 grafzerken één van de kleinste Joodse begraafplaatsen. Voor 1886 werden de doden begraven op de begraafplaats van de Joodse gemeente in Kolham. Vanaf 1922 hoort de Joodse gemeente van Noord- en Zuidbroek bij die van Hoogezand-Sappemeer. Voordat je de begraafplaats kunt betreden moet je je op de hoogte stellen van de regels die op www.NIK.nl staan over het betreden van deze begraafplaats. De originele vraag die we hier hadden bedacht staat hieronder, maar in verband met de regels op de website van het Nederlands Israelisch Kerkgenootschap is de vraag aangepast. Hoeveel grote bollen zitten er op de bovenkant van het toegangshek, trek daar 1 vanaf en noteer dit als G.
Oude vraag:
Op deze begraafplaats staat een opvallende grafsteen met de tekst: "een eeuwige naam zal ik hun geven". welke twee jaartallen staan op die steen?
1942 en 1944 (G=1)
5688 en 5608 (G=2)
4809 en 5003 (G=3)
1940 en 1945 (G=4)
Nabij dit kerkhof maakte op 11 december 1943 een Duitse Messerschmitt Bf 110-C een noodlanding. Het toestel, de 5H+GK, behoorde toe aan de 2e Luftbeobachterstaffel van de vliegbasis Stabe. Deze eenheid had als taak om tijdens geallieerde luchtaanvallen de situatie in de lucht te bestuderen en deze aan de gevechtsleidingscentra te rapporteren. De noodlanding verliep geslaagd en de twee bemanningsleden konden heelhuids het toestel verlaten. Op 28 december werd met de berging van het toestel aangevangen; deze eindigde op 5 januari 1944. het toestel werd afgevoerd naar de Erlafabriek in Brussel.
Onze weg gaat verder naar N53 10.554 E006 51.732. Hier tref je een berg aan in het vlakke Groninger land.
Welke berg is dit?
Spitsberg (H=1)
Matterhorn (H=2)
Pietersberg (H=3)
Hooiberg (H=4)
Ga op dit punt naar het Noorden en zoek bij N53 10.750 E006 52.418 naar een oud wit bord met een blauw vlak met witte letters.
Noteer het aantal woorden aan een zijde van dit bord als J.
Nu gaan we weer richting het centrum van Noordbroek N53 11.555 E006 52.445 Hier vinden we een wapen. www.wapenvannoordbroek.nl . Kijk goed uit waar je hier stil gaat staan. We maken de vraag makkelijk zodat je niet lang hoeft stil te staan.
Wat is de kleur van de kerk in het wapen?
De letterwaarde van de 4e letter in deze kleur is K.
We gaan door naar een indrukwekkende plek in Noordbroek. Het volgende verhaal hoort bij een aantal punten in de route.
De vliegende fotograaf
Dinsdag 8 oktober 1940, 's morgens om kwart voor twaalf. Het was een stralend mooie najaarsdag; enkele boeren waren met hun knechten op het land, in het bietenveld, toen ze het geluid van vliegtuigmotoren hoorden.
De gemeenteveldwachter, Harm Forster, was op de secretarie van het gemeentehuis en ook hij hoorde het geronk van motoren, gevolgd door het geluid van schoten. De veldwachter pakte de kijker en zag dat een van de toestellen een streep witte rook achterliet.
Daarna werd er nog viermaal geschoten en een van de vliegtuigen liet rookwolkjes achter. Daarop maakte het getroffen toestel een slingerende beweging en kwam vervolgens naar beneden. Wat de ooggetuigen niet wisten en ook niet konden weten is dat het aangeschoten toestel onder de gegeven omstandigheden vrijwel geen kans had. Het was namelijk onbewapend.
Op 4 a 5 duizend meter hoogte zag de veldwachter een wit vlekje tegen de blauwe lucht verschijnen, een parachute die in noordoostelijke richting afdreef. Kort daarna kondigde een daverende klap aan dat het vliegtuig de aarde had bereikt. Vlammen sloegen naar alle kanten. De machine was diep in het langs de hoofdweg van Noordbroek gelegen voetpad gedrongen, vlak voor de behuizing van advokaat, mr J.M. Vis.(N53 11.928 E006 52.408) De vlammen zetten de woningen van de heer Vis en de weduwe E.A. Winter in brand. De brandweer, die vrij snel ter plaatse was, kon niet verhinderen dat de beide woningen ernstig werden beschadigd.
De parachutist had de aarde intussen bereikt en was neergekomen in een sloot op een afstand van plm. 100 meter ten westen van de molen genoemd in het begin van onze tocht. Hij kwam terecht bij de familie Mengedoth, die bij het gemaal woonde, ontdeed zich van zijn vliegeroverall en stak een sigaret op. Zo trof de geemeenteveldwachter Barteld Swierenga hem even later aan. Swierenga was samen met dokter Buist, die met de auto juist ter plaatse was, achter de parachutist aangegaan, terwijl zijn collega Forster zich belastte met de bewaking van de plaats waar het neergestorte vliegtuig lag.
De vlieger, een donkerharige, slanke jongeman van omstreeks 25 jaar, wiens rechter been door granaatsplinters was gewond, werd bij Mengedoth door de dokter provisorisch behandeld. Daarop werd hij, uitgerust met geleende sokken en schoenen van Mengedoth, naar de woning van dokter Buist gebracht waar hij volledig werd verbonden. Kort daarna werd hij door de Wehrmacht gevangen genomen.
De piloot was Flight Lieutenant James Ralph Thornton Smalley maakte met zijn Spitfire onderdeel uit van de Photographic Reconnaisance Unit (fotoverkenningsafdeling). De luitenant had als opdracht van zijn basis Heston in Middlesex om de grote Duitse oorlogshaven van Kiel te fotograferen. De vliegtuigen van de Photographic Reconnaisance Unit vormden Engeland's verborgen oog, waarmee ze de vijandelijke bewegingen konden bespioneren. Ze maakten gebruik van aangepaste Spitfire's. Deze toestellen hadden camera's aan boord in plaats van de gebruikelijke machine geweren. Zonder het gewicht van de bewapening zou de Spitfire in staat zijn iedere tegenstander in de klim ver achter zich te laten en zou het bovendien sneller en beter wendbaar zijn dan de tot nog toe gebruikte vliegtuigtypes. Als de Spitfire bovendien nog met extra brandstoftanks zou worden uitgerust, zou hij in staat zijn vluchten tot diep in vijandelijk gebied te ondernemen.
Flight Lieutenant Smalley was geen nieuweling: al enkele jaren voor de oorlog diende hij bij het 9de Squadron van het Bomber Command van de RAF en tot augustus 1940 had hij ongeveer 25 oorlogsvluchten in Wellingtons gemaakt, waarmee hij zijn Distinguished Flying Cross had verdiend. Na zijn 'tour of duty' bij het 9de Squadron werd hij instructeur op een nachtvliegschool, maar hij vond dit werk dermate gevaarlijk, dat hij overplaatsing aanvroeg naar iets veiligers. Ze stuurden hem naar de fotoverkenningsafdeling, waarin hij achteraf niet zo heel veilig bleek te zijn...
Van Manston, waar hij een tussenlanding had gemaakt om opnieuw brandstof in te nemen, klom hij gestadig in het intense blauw dat hem weldra aan alle kanten omgaf. Boven een van de Duitse Waddeneilanden kreeg hij opeens moeilijkheden met een van zijn brandstoftanks, toen hij van de lege op een van de volle tanks wilde overschakelen. Hij realiseerde zich dat hij het vliegtuig misschien zou moeten verlaten en wendde de neus van de Spitfire naar het zuiden om via het vasteland koers naar huis te zetten. Deze onderneming leek hem niet bijster gevaarlijk; hij wist niet beter of geen enkele Duitse jager was in staat om de hoogte waarop hij vloog – ca. 10.000 m – te bereiken. Dat hij 'Good Old England' echter niet terug zou zien, althans niet binnen het tijdsbestek dat hij zich had voorgesteld, kon hij niet vermoeden. Even ten oosten van Groningen schoot er plotseling een Me 109 uit de zonnegloed te voorschijn en viel hem vermoedelijk van onderen aan. Het eerste teken dat er iets mis was, was een luide knal en 'een massa rook' (vermoedelijk glycol, de koelvloeistof van de radiator), die zich als een mist in de nauwe cockpit verzamelde. De Spitfire werd in de radiator getroffen en granaatsplinters waren in zijn rechter been gedrongen. De schade aan het toestel was van dien aard, dat Smalley de Spitfire moest verlaten.
Nadat hij naar het huis van dokter Buist was gebracht, werd hij overgebracht naar het marinekamp in Delfzijl en vandaar naar het Luftwaffe-hospitaal in Groningen. De volgende dag werd hij naar Amsterdam getransporteerd en de dag daarop naar Dulag Luft, het begin van de lange 'trek' door Duitsland.
De waterleiding is inmiddels uiteraard hersteld, en aan de gevel van de woning is een rode markering van een brandweer waterleiding aangegeven.
Tel alle cijfers op dat bord bij elkaar op en dat is L.
Onze route gaat nu naar de protestantse kerk van Noordbroek op N53 12.139 E006 52.316 (www.kerknoordbroek.nl). Het is mogelijk om met de auto aan de achterkant van de kerk te komen, maar misschien is het beter om voor de kerk aan de hoofdweg te parkeren.
Deze Romano-gotische kruiskerk is grotendeels gebouwd in de eerste helft van de 14e eeuw (1298-1335). De kerk ziet er aan de buitenkant al erg mooi uit, maar ook de schilderingen en vooral de fresco's aan de binnenkant zijn zeer de moeite waard om te bewonderen. Om de kerk te bezichtigen, of als u een rondleiding wilt, moet u de internetsite van de kerk raadplegen.
Wat bijzonder is aan deze kerk is dat de toren apart van de kerk aan de oostkant staat. De toren is gebouwd tussen 1260 en 1275. De toren heeft 'Olle Dodde' (oud dik, log ding) als naam.
De oorspronkelijke klok in de toren stamt uit 1817 en is in 1943 door de Duitse bezetter weggehaald. Deze klok werd destijds gegoten door Andries H. van Bergen en Mammeus Fremy. Na de tweede wereldoorlog heeft Gebr. van Bergen in Heiligerlee de huidige klok gegoten.
Wat we zoeken staat aan de achterkant van de kerk. Er stond een letter duidelijk op een paal voor het hek. Nu is de letter lastig te lezen. Op de paal waar de oude letter stond zit een rood plastic plaatje. Op dat plaatje staat een doorsnede. Vermenigvuldig die doorsnede met 2 voor M
Neem de doorsnede keer 2 en dat is de waarde voor M.
Voordat we verder gaan moet eerst iets gedaan worden met de onderweg gevonden informatie.
Als De gevonden D waarde kleiner is dan de waarde voor G doe dan het volgende: ZZZ=XXX+YYY.
Als De gevonden D waarde groter is dan de waarde voor G doe dan het volgende: ZZZ=XXX-YYY.
De waarde voor ZZZ is nodig bij de cache. Daar zal duidelijk worden wat er mee moet gebeuren.
We steken vanaf de kerk de hoofdweg over om naar N53 1C.JBE E006 53.FDA te gaan.
Hier staat een rood-wit schrikhek tel het aantal rode en witte vlakken bij elkaar op en noteer dat als N.
Geniet van het uitzicht in oostelijke richting en ga door naar het volgende punt.
En voordat we naar de cache gaan stoppen we nog kort bij N53 1J.NG0 E006 5J.MBB om hier een bordje te vinden. Dit bordje staat aan de rechterkant tussen 4 houten palen en is goed beschut door de begroeiing tussen de 4 houten palen. Wat is de kleur van dit bordje?
Noteer dit als P.
Wit (P=2)
Geel (P=4)
Blauw (P=5)
Rood (P=7)
En nu voor het toetje van deze route, de cache. De laatste aanwijzing voor de cache is te vinden op N53 1N.KH(L-D-E) E006 5J.PC(G-H).
Wees voorzichtig bij het loggen van de cache aub. De cache is eerder geript en daarna is zorgvuldig een nieuwe lokatie gekozen. Als er voorzichtig gelogd wordt dan kunnen we deze cache op deze lokatie nog lang behouden. Succes met zoeken.
Als u de auto heeft geparkeerd bij de molen en u gaat met de fiets terug naar uw auto dan kunt u N53 1J.JDC E006 5(J+A).(H-F)(H-F)J als tussenpunt gebruiken.