Kto
to
taki ten Dmowski :
Roman Dmowski urodzil sie 9 sierpnia 1864
roku
w Kamionku pod Warszawa, w rodzinie zubozalej szlachty. Jego
rodzicami byli: Walenty, robotnik brukarski, oraz Józefa z
Lenarskich. Roman Dmowski mial piecioro rodzenstwa.
Podczas nauki w gimnazjum Roman Dmowski byl czlonkiem tajnego
kólka
uczniowskiego sprzeciwiajacego sie rusyfikacji. W ramach
dzialalnosci kolka prowadzono potajemne wyklady z jezyka
polskiego,
historii i geografii. W latach 1886-1890 Roman Dmowski
studiowal
nauki przyrodnicze na Uniwersytecie Warszawskim.
Dzialalnosc Romana Dmowskiego w Lidze
Polskiej
W roku 1888 Roman Dmowski wstapil do Zwiazku Mlodziezy
Patriotycznej "Zet", a rok pózniej zostal czlonkiem Ligi
Polskiej.
W kwietniu 1893 roku Roman Dmowski wzial udzial w wewnetrznym
przewrocie w tej partii, dokonanym przez jej prawicowych
czlonków.
Po przejeciu wladzy przez Romana Dmowskiego i jego
zwolenników,
Liga Polska zostala przemianowana na Lige Narodowa. W jej
programie
zaczeto silnie akcentowac potrzebe, by odrodzona Polska byla
jednolita narodowosciowo. Latem 1893 roku Roman Dmowski
zostal
aresztowany, zeslany do Mitawy (dzis Jelgawa na Lotwie), skad
zbiegl do Lwowa.
Utworzenie Stronnictwa
Narodowo-Demokratycznego
Podczas pobytu we Lwowie, Roman Dmowski zalozyl i objal
funkcje
redaktora naczelnego w dwutygodniku "Przeglad Wszechpolski". W
roku
1897 Roman Dmowski zalozyl Stronnictwo
Narodowo-Demokratyczne.
Partia ta miala stanowic legalna reprezentacje ruchu narodowego
i
dazyla do uzyskania autonomii (a w dalszej perspektywie -
niepodleglosci) droga negocjacji.
W latach 1902-1903 Roman Dmowski opublikowal, wpierw na
lamach
gazet, a nastepnie w calosci, swa najwazniejsza ksiazke:
"Mysli
nowoczesnego Polaka". W ksiazce tej zostaly wylozone podstawy
ideowe polskiego ruchu narodowego. Roman Dmowski odrzucal
idee
socjalistyczne oraz glosil, ze "naród stanowi organiczna
jednosc".
Postulowal przymusowa polonizacje mniejszosci narodowych, zgodnie
z
haslem "Polska dla Polaków". Popieral wlasnosc prywatna i
gospodarke kapitalistyczna, ale pod warunkiem jej
wykorzystania
"zgodnie z interesem narodu".
Podczas rewolucji 1905 roku Roman Dmowski wysunal program
autonomii
Królestwa Polskiego w ramach Imperium Rosyjskiego, samorzadu
lokalnego i przywrócenia jezyka polskiego w urzedach i
szkolach.
Program ten przyniósl Stronnictwu Narodowo-Demokratycznemu
(potocznie: endecji), znaczny wzrost poparcia spolecznego.
Kurs prorosyjski w dzialalnosci Romana
Dmowskiego
W roku 1907 Roman Dmowski zostal wybrany do II Dumy
rosyjskiej,
gdzie zostal przewodniczacym kola polskiego. W roku 1908
napisal
ksiazke "Niemcy, Rosja i kwestia polska", w której wysunal teze,
ze
najwiekszym zagorzeniem dla Polaków jest pruska germanizacja.
Z
tego wzgledu, Roman Dmowski glosil idee wspólpracy z Rosja.
Idea ta zostala bardzo negatywnie odebrane przez wielu Polaków.
W
efekcie, z Ligi Narodowej odeszlo okolo 20% czlonków. Równiez
sami
Rosjanie nie byli zbytnio zainteresowani propozycjami Romana
Dmowskiego.
W roku 1909 Roman Dmowski zostal wybrany do III Dumy
rosyjskiej,
ale po pewnym czasie zlozyl mandat. W roku 1912, podczas wyborów
do
IV Dumy, przegral z kandydatem Polskiej Partii
Socjalistycznej-Lewicy. W odpowiedzi na antysemickie
wypowiedzi
Romana Dmowskiego, Zydzi udzielili masowego poparcia
kandydatowi
lewicy.
W okresie poprzedzajacym I wojne swiatowa endecja ponownie
wzmocnila swa pozycje w Królestwie Polskim, a takze wyrosla
na
najwazniejsza polska sile polityczna w zaborze pruskim.
Najslabsza
organizacyjnie byla natomiast endecja w Galicji.
Dzialalnosc niepodleglosciowa Romana Dmowskiego w
latach
1914-1919
Po wybuchu I wojny swiatowej Roman Dmowski zalozyl prorosyjski
i
profrancuski Komitet Narodowy Polski. Po zajeciu Królestwa
Polskiego przez Niemców wyjechal do Petersburga, a nastepnie
do
Francji, gdzie podjal dzialania na rzecz sprawy polskiej.
W roku 1917 Komitet Narodowy Polski zostal oficjalnie uznany
przez
panstwa Ententy za reprezentacje narodu polskiego. Z
inicjatywy
Romana Dmowskiego zorganizowano liczaca 100 tysiecy zolnierzy
Armie
Polska we Francji (zwana tez "Blekitna Armia" lub "Armia Hallera"
-
od nazwiska jej dowódcy, generala Józefa Hallera).
W roku 1919 Roman Dmowski byl wraz z Ignacym Paderewskim
glównym
polskim delegatem na konferencje pokojowa w Paryzu. Odegral
tam
kluczowa role w negocjacjach na temat granic Polski. 28
czerwca
1919 roku Roman Dmowski i Ignacy Paderewski podpisali traktat
wersalski.
Dzialalnosc Romana Dmowskiego w latach 1919-1926
Roman Dmowski powrócil do Polski w 1919 roku. W tym samym
czasie
Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne weszlo w sklad Zwiazku
Ludowo-Narodowego. Roman Dmowski zostal w 1919 roku poslem na
Sejm
z ramienia tego ugrupowania.
W okresie wojny polsko-bolszewickiej i wojny
polsko-ukrainskiej
Roman Dmowski opowiadal sie za ograniczeniem wschodniej
granicy
Polski do obszaru dajacego sie spolonizowac. Ostateczny wynik
wojny
spowodowal, ze przebieg polskiej granicy wschodniej byl
ogólnie
zblizony do koncepcji Romana Dmowskiego.
W latach 1919-1926 endecja odgrywala czolowa role na polskiej
scenie politycznej. Mimo to, Roman Dmowski jedynie od
pazdziernika
do grudnia 1923 roku byl ministrem spraw zagranicznych. W roku
1922
Roman Dmowski zostal honorowym prezesem Mlodziezy
Wszechpolskiej,
bedacej mlodziezowa przybudówka endecji.
Po zamachu majowym
Zamach majowy 1926 roku doprowadzil do przejecia faktycznej
wladzy
w Polsce przez marszalka Józefa Pilsudskiego, który byl od
lat
politycznym i osobistym wrogiem Romana Dmowskiego. Po zamachu
majowym podjal dzialania na rzecz zjednoczenia prawicy
narodowokatolickiej w ramach Obozu Wielkiej Polski, którego
zostal
prezesem. W roku 1928 Zwiazek Ludowo-Narodowy zostal
przemianowany
na Stronnictwo Narodowe.
Na poczatku lat 30. XX wieku w Stronnictwie Narodowym doszlo
do
wewnetrznych sporów na tle stosunku do demokracji. W
konflikcie
tym, Roman Dmowski poparl tzw. "mlodych" (m. in. Jedrzej
Giertych),
którzy postulowali odrzucenie demokracji na rzecz ustroju
zblizonego do faszyzmu. Ponadto, Roman Dmowski zdecydowanie
opowiadal sie za prowadzonym przez mlodziez endecka kampaniom
antysemickim. Byl tez wyznawca pogladów o rzekomym swiatowym
spisku
zydowskim. Jednoczesnie, wystepowal tez przeciwko zagrozeniu
ze
strony Niemiec hitlerowskich.
W roku 1933 Obóz Wielkiej Polski zostal zdelegalizowany. Rok
pózniej jego dzialacze utworzyli Obóz Narodowo Radykalny. Ten
równiez zostal szybko zdelegalizowany i kontynuowal
dzialalnosc
nielegalnie.
W roku 1937 roku Roman Dmowski doznal wylewu krwi do mózgu.
Spowodowalo to ograniczenie jego aktywnosci politycznej, choc
do
konca zycia pozostal niekwestionowanym liderem Narodowej
Demokracji. Roman Dmowski zmarl 2 stycznia 1939 roku w
Drozdowie
pod Lomza. Pozostal postacia wysoce kontrowersyjna. Z jednej
strony, zaslugi Romana Dmowskiego dla odzyskania przez Polske
niepodleglosci sa niekwestionowane. Z drugiej strony,
podkreslic
nalezny jego poparcie dla ideologii wyraznie nawiazujacych do
faszyzmu.
Bibliografia
Eckert Marian, Historia polityczna Polski lat 1918-39,
Warszawa
1990.
Roszkowski Wojciech, Najnowsza historia Polski 1914-1945,
Warszawa
2003.
wikipedia.org