Credits: F.Press, R.Siever: Allgemeine Geologie (book) // Państwowy Instytut Geologiczny / Warszawa
[PL]
Ten earthcache dedykowany jest najmłodszym Keszerkom i Keszerom z Górzna: w podziękowaniu za ich górzniańskie keszerskie Eldorado ;)
The Vånga-Rock / photo & background photo: Hanbei
Okolice Górzna i Górznieńsko-Lidzbarskiego Parku Krajobrazowego zostały ukształtowane w plejstocenie przez zlodowacenia skandynawskie. Najbardziej charakterystycznymi pozostałościami po tej epoce geologicznej są tzw. osady akumulacji lodowcowej. Pojęcie to określa typowe utwory lodowcowe, powstałe pod lądolodem lub na jego krawędziach. Rzeźba górznieńskiego terenu wykazuje klasyczne cechy krajobrazu młodoglacjalnego. Lądolód wycofując się z tego terenu pozostawił zróżnicowanie morfometryczne oraz nieprzeciętne bogactwo form. Cały obszar ukształtował się podczas regresji - cofania się - lądolodu w subfazie kujawsko-dobrzyńskiej oraz w czasie postoju i zaniku lądolodu subfazy krajeńsko-wąbrzeskiej. Lądolód skandynawski pozostawił po sobie tak wyraźne ślady jak typowe dla tutejszego krajobrazu faliste ukształtowanie terenu czy jeziora rynnowe - Górznieńskie i Bryńskie - ale i mniejsze lub większe głazy narzutowe. Jednym z nich jest eratyk pochodzący... ze schwedzkiej Vångi.
Vånga jest czerwonym ortognejsem, kruszonym dzisiaj w kamieniołomach w pobliżu Kristianstad w prowincji Skåne län, w małych miejscowościach Vånga i Oppmanna. Już w XIX w kamień ten używany był w budownictwie, jako że daje się dobrze szlifować i jest odporny na mróz.
The long journey of the Vånga-Rock / photo: SeaWiFS Project, NASA/Goddard Space Flight Center
Przyznaję, że jadąc wzdłuż lini keszy "Marzenie" z wrażenia o mało nie spadłem z roweru, kiedy ujrzałem ten głaz. Co innego widzieć "Vangę" sprowadzoną ze Szwecji statkiem przez kamieniarza, co innego w naturze. A głaz ten ma do opowiedzenia niecodzienną historię!
Złoża czerwonego ortognejsu Vånga powstały 420 milionów lat temu, w sylurze, trzecim okresie ery paleozoicznej. Miały wtedy miejsce najintensywniejsze ruchy górotwórcze orogenezy kaledońskiej. Doprowadziło to do powstania gór Norwegii, Szkocji oraz Appalachów w dzisiejszych USA. Dzisiejsza forma kontynentów nie istniała: Europa, Grenlandia oraz Ameryka Północna tworzyły jeden wielki ląd: Euroamerykę.
Ortognejsy powstają podczas "przetopienia" skał magmatycznych. Przerabianym w tym procesie "surowcem" jest - najczęściej, ale nie zawsze - granit, skała magmowa. Ruchami tektonicznymi wpychany jest w bardzo głębokie warstwy skorupy ziemskiej. Tam pod wpływem wysokich temperatur i ciśnienia zaczyna się topić. W procesie tym zmienia się całkowicie tak jego mineralogia jak i tekstura. Cechą charakterystyczną gnejsów jest ich dość jednolite ukierunkowanie poszczególnych warst. Wyjątek stanowi... Vånga. U niej jst to praktycznie niewidoczne. Geolodzy tłumaczą to "jednostronnym naciskiem na nakładające się na siebie warstwy".
Vånga zbudowana jest z czerwonych lub brązowych skaleni, z dość małą domieszką kwarcu i biotytu. To właśnie ten ostatni, "rozpylony" w skaleniach daje skale jego charakterystyczną barwę.
Podczas ostatniego zlodowacenia ruch lądolodu, jego "narastanie" od północy i przesuwanie się ku południowi, doprowadziło do oderwania się w rejonie dzisiejszej Vångi potężnego bloku czerwonego ortognejsu. Być może blok ów leżał najpierw na powierzchni lądolodu. Rozgrzany słońcem wtopił się w lód i został w nim uwięziony. W takim stanie przez długie lata wędrował na południe. Kiedy powstała pod lodowcem rzeka wyrwała z wytapiającego się lodu bryłę, ta zaczęła trzeć o inne bloki skalne, głazy i kamienie. Ta część podróży nadała głazowi jego dzisiejszą formę. W końcu rzeka wypłukała pod lądolodem tak głęboką rynnę, że siła jej nurtu zmalała i głaz osiadł na zboczach jej brzegów. Podczas regresji lądolodu ortognejs zniknął w szlamie morenowym. Tysiące lat później wychylił się z ziemi na polu rolnika, który maszyną lub końmi przesunął go na brzeg uprawianej przez siebie ziemi. I tak głaz spoczął przy drodze, do której doprowadziły cię koordynaty tego earthcache`a.
Dzisiaj "Vångagranit", jak ten rodzaj kamienia jest nazywany w przemyśle kamieniarskim, wydobywa się już tylko w kilku kamieniołomach. W samej Våndze jest to już tylko jedno wzgórze.
Jeśli będziesz kiedyś w Göteborgu, zerknij wcześniej na opis tego earthcachea:
GC2A7K. "Granite in red" dotyczy rzeźby z tej samej skały, przed którą stoisz.
Odpowiedzi proszę wysyłać za pomocą mojego profilu. Nie trzeba czekać na odpowiedź, można od razu logować. Jeśli odpowiedź będzie niepoprawna, zgłoszę się sam. Pamiętajcie proszę, że logi bez podesłanych odpowiedzi będą kasowane.
ZADANIA:
- Zmierz obwód eratyka (cm)
- Jakiej wielkości są ciemne plamki - jest to hornblenda - widoczne w teksturze ortognejsu (mm)?
- Liczący 2500 m grubości lądolód przesuwał się na południe z średnią szybkością 100-230 m na rok. Dla naszego głazu zakładamy, że było to zawsze 170 metrów na rok, i że lądolód przesuwał głaz po linii prostej łączącej obydwa miejsca. Ile lat potrzebował ortognejs z Vångi, by lodowym autostopem dostać się do Górzna?
- Zadanie opcjonalne: głaz z Vångi zasługuje jak najbardziej na zdjęcie z tobą lub twoim GPSem ;)
[DE]
Dieser Earthcache ist den jüngsten Cacherinnen und Cachern aus Górzno gewidmet: als Dank für das hiesige Geocaching-Eldorado ;)
Die Gegend um Górzno und Landschaftspark Górzno-Lidzbark (Górznieńsko-Lidzbarski Park Krajobrazowy) ist landschaftlich gesehen eine einzige Pleistozän-Hinterlassenschaft. Quartär - zu dem Pleistozän und der bis heute andauernde Holozän zählen - dauerte geologisch zu "kurz" (2,6 Mio. Jahre), so dass die von ihm hinterlassenen Ablagerungen und Schichten keine Zeit hatten richtig zu versteinern. Desweiteren wurden sie keinen metamorphen Umwandlungen unterzogen (Gestein, das bei großem Druck und hohen Temperaturen innerhalb der Erdkruste entsteht). Somit blieben die Ablagerungen lose. Pleistozän-Spuren um Górzno findet man deswegen vor allem in Form glazialmorphologischer Akkumulationen. Es sind physische Gebilde, die unter oder am Rande des skandinavischen Eisschildes während der letzten Vergletscherung entstanden und typisch für eine jungglaziale Landschaft sind. Das landschaftliche Formenreichtum wurde während der Regression des Eisschildes erschaffen, die auch Rinnensee, Moränen, Toteismulden, Sander und erratische Blöcke hinterließ. Zu den letzteren gehört der mittelgroße Findling, der aus dem schwedischen Vånga stammt.
Vånga ist ein roter Gneis. Heutzutage wird er gebrochen in der Nähe von Kristianstad, im schwedischen Skåne län. Genau genommen handelt es sich um zwei kleine Ortschaften, Vånga und Oppmanna. Es ist ein weltweit verbreiteter Naturstein, der bereits seit dem zweiten Drittel des 19.-Jahrhundert in Deutschland verwendet wurde. Grundsätzlich weil er sich relativ leicht polieren lässt und frostresistent ist.
Ich geb zu, als ich die Cache-Linie „Marzenie“ - Wünsch-dir-was“- um Górzno machte und den Findling sah, fiel ich beinahe vom Rad runter. Es ist schon was anderes Vångagranit – wie er bei einem Steinmetz heißt – in einem Geschäft zu sehen und etwas ganz anderes das Gestein in der freien Natur vorzufinden. Der Findling hat nämlich eine äußerst spannende Story zu erzählen!
Das Gestein entstand von 420 Millionen Jahren im Silur. Damals kam es zur Kollision der beiden großen Kontinentalplatten und zur Bildung des Kaledonischen Faltengürtels. Mit der Verschmelzung von Laurentia und Baltica zu Laurussia entstand ein neuer Großkontinent. Berge Schottlands, Skandinaviens, aber auch die Appalachen entstanden zu dieser Zeit.
Aus der gesteinskundlichen Perspektive handelt es sich bei Vånga um einen Orthogneis. Diese entstehen durch Aufschmelzung magmatischer Gesteine. Das granitische Ausgangsgestein wurde durch tektonische Bewegungen in tiefere Lagen der Erdkruste verfrachtet und aufgeschmolzen. Dabei wurde das Ausgangsgestein verändert. Seine Mineralgefüge und Textur wurden im Grunde neu erschaffen. Die letztere ist eine der markantesten Eigenschaften der Gneise: ein deutliches Richtungsgefüge, das leicht zu erkennen ist. Nur… Vånga macht hier die Ausnahme. Es zeigt lediglich ein schwaches Richtungsgefüge. Geologen führen das auf einen „einseitig gerichteten Druck der überlagernden Schichten während der Entstehung“ zurück.
Vånga besteht aus rot bis bräunlichen Kalifeldspäten mit relativ geringen Quarzanteilen und schlierenförig eingelagertem Biotit, das diesem Gneis ein wenig ausgeprägtes Richtungsgefüge gibt. Die typische rote Farbe des Gesteins entsteht in den Kalifeldspäten durch feinstverteiltes Biotit.
Während der letzten Vergletscherung riss die Bewegung der Eismasse in der Nähe der heutigen Vånga einen roten Felsblock mit sich. Möglicherweise lag er zuerst auf der Eisoberfläche. Erwärmt durch die Sonneneinstrahlung schmolz er das umliegenden Eis, sank in den Gletscher hinein und wurde darin eingeschlossen. Seine Jahrhundertelange Reise in den Süden ging grade los. Irgendwann mal wurde eine der Eiszungen in der der Fels steckte von einem Fluss unterspült. Dieser floss unter dem Gletscher, nahm das ganze Geröll mit sich, trug es fort und legte an neuen Stellen neuentstandene Sedimente ab. Mit dabei war der Vånga-Rock, der in dem Gedränge seine heutige Form aufpoliert bekam. Während der Regression des Eisschildes versank der Findling im Moränenschlamm. Es vergingen weitere Äoen, bis er aus dem Erdboden herausschaute, grade auf einem Feld. Ein Bauer hat ihn wohl mithilfe der Pferde oder eines Traktors an den Rand seines beackerten Feldes gebracht. Und so liegt er heute an dem Wegesrand, zu dem dich die Koordinaten dieses Earthcaches brachten.
Heute wird „Vångagranit“ nur noch in wenigen Steinbrüchen abgebaut. In Vånga selbst nur noch auf der Anhöhe eines Hügels. Solltest du einmal in Göteborg auf die Cache-Jagd gehen, denke an diesen Earthcache
: GC2A7K. „Granite in red“ wurde aus dem Gestein erschaffen, vor dem du grade stehst.
Alle Antworten bitte mithilfe meines Profils an mich senden. Ihr dürft direkt loggen, ohne meine Antwort abzuwarten. Sollten eure Antworten falsch sein, melde ich mich. Bitte denkt dran: Log-Einträge ohne die abgesandte richtige Antwort-E-Mail werden gelöscht.
:
- Nenne - in Zentimetern - den Umfang dieses Findlings (cm)
- Wie groß sind die schwarzen Flecken - es ist Hornblende - die man in der Orthogneistextur deutlich sehen kann (mm)?
- Das skandinavische Eisschild war 2500 m dick und bewegte sich in südlicher Richtung mit einer Durchschnittsgeschwindigkeit von 100-230 m pro Jahr. Nehmen wir für unseren Findling an, bei ihm seien es immer 170 m im Jahr gewesen und das Eisschild bewegte sich auf dem kürzesten Weg zwischen den beiden heutigen Ortschaften. Wie viele Jahre brauchte der Fels, um mithilfe des eisigen Anhalters von Vånga nach Górzno zu kommen?
- Optionale Aufgabe: wie wäre es mit einem Bild? ;)
[EN] -
Yuriko translates my earthcaches into English. You can ask her for help too ;) Yuriko, big thanks for your perfect support ;)
This earthcache is dedicated to the youngest Geocachers from Gorzno, as a token of gratitude and appreciation for the geocaching Eldorado they helped create in their town :)
The area of Gorzno and the Gorzniensko-Lidzbarski Scenic Park was formed during the Scandinavian glaciation in the Pleistocene epoch. Among the most characteristic remnants of Pleistocene are glacial accumulation deposits. This term refers to typical landforms created either under the continental glacier or on its edges. The topography of the region shows typical traits of young-glacial landscape. The retreating glacier is responsible for morphometric diversity and the richness of forms in the region. The area was formed mostly during the glacier’s regression in kujawsko-dobrzynska subphase, as well as during the krajensko-wabrzeska subphase, when the glacier stopped in its tracks and started to disappear. Numerous remnants of the Scandinavian glacier can be found in the area - an undulating landscape, gully lakes (e.g. Gorznienskie and Brynskie) and erratic boulders of differents sizes, including one from… Swedish Vånga. It is a red orthogneiss, which is quarried today near Kristianstad in the Skåne län province, in small towns of Vånga and Oppmanna. It has been used for construction purposes since the 19th century, as it can be easily ground and it is frost resistant.
I have to admit that on my way along the „Marzenie” („The Dream”) geocaching trail I almost fell off my bike when I saw this boulder. It is an uncommon experience to see this rock lying by the road, not just shipped from Sweden by a stonemason. It is a boulder with a very special history! The red "Vånga" orthogneiss deposits were formed 420 million years ago, during the Sylurian period, the third period of the Paleozoic Era. Intensive orogenic movements (known as the Caledonian orogeny) were occurring at that time, which lead to the formation of mountains in Norway and Scotland, as well as the Appalachian Mountains in the USA. The continents as we know them today weren’t yet formed. Europe, Greenland and North America were connected as one large landmass - the Euroamerica.
Orthogneisses are formed by the metamorphism of igneous rocks. Granite (an igneous rock) usually serves as „raw material” in this process. Tectonic movements push it deep down the layers of the Earth’s crust, where it starts to melt due to high temperature and pressure. Its mineralogy and texture completely change. One of the typical traits of gneisses is a rather uniform orientation of layers. But "Vånga" is an exception - this trait doesn’t show in it. According to geologists, it is caused by a unilateral pressure exerted upon its layers.
Vånga is made of red and brown feldspars with traces of quartz and biotite. The latter is responsible for the characteristic colour of the rocks. During the last glacial period, the accumulation of ice in the North and the sliding of the ice sheet towards the South resulted in detachment of a large block of red orthogneiss in the proximity of Vånga. It is possible that the block melted into ice and later traveled within it towards the South. It obtained its current shape due to rock friction, which occurred after a subglacial river had extracted the block from the ice and carried it away. Later the riverbed become so deep that the strength of the river’s current lessened and the boulder got carried ashore. During the glacial regression the orthogneiss sank into moraine silt. Thousands of years later it re-emerged on a farmland and was pushed by the farmer towards the edge of his field. This is how it ended up here by the road, where the coordinates brought you. Today the "Vångagranite" - as it is called by stonemasons - is quarried only in a few places. In Vånga there is only one hill left. If you happen to visit Göteborg, don’t forget to take a look at this earthcache:
GC2A7K. "Granite in red" is about a sculpture carved in the same type of rock you are standing next to.
Please send the answers to my profile. There is no need to wait for my reply, feel free to log immediately after. If the answers are incorrect, I will let you know. Please bear in mind that logs posted by persons who hadn’t sent in the answers will be deleted.
TASKS:
- Give the perimeter of the erratic (in centimeters).
- Give the size of dark spots (hornblende) visible in the texture of the orthogneiss (in millimeters).
- A 2500 meters thick skandinavian ice sheet was moving towards the South with an average speed of 100-230 meters a year. In this particular case we assume that it was a constant speed of 170 meters a year and that the glacier was traveling in a straight line. How long did it take for the orthogneiss to „hitch-hike” from Vånga to Gorzno?
- Optional task: take a picture of yourself or of your GPS next to the Vånga boulder.
Earthcaches are cool, just think and cache them ;))
