Gołoborze na stokach Łyśca
[PL]
Łysogóry:
Góry Świętokrzyskie są najniższym z trzech pasm górskich, jakie znajdują się na terenie Polski. Są to jedne z najstarszych polskich gór, a więc procesy niszczące działały tu przez bardzo długi czas. To właśnie jest przyczyną niewielkiej wysokości tych gór - najwyższy szczyt (Łysica) osiąga zaledwie 612 m n.p.m. Efektem tego jest również odsłonięcie na powierzchni terenu różnorodnych, niekiedy bardzo starych skał, oraz obecność wielu ciekawych form pochodzących z ich niszczenia przez naturalne procesy.
Jedną z takich form, która jest bardzo charakterystyczna dla Gór Świętokrzyskich, jest gołoborze. Nazwa ta jest określeniem ludowym i oznacza tyle, co "miejsce bezleśne" (gołe od boru). Gołoborza są to rozległe rumowiska skalne zbudowane z dużych bloków skalnych, znajdujące się na grzbietach i stokach górskich. Występują one w najwyższym paśmie Gór Świętokrzyskich, jakim są Łysogóry. Nazwa tego pasma, jak również jego najwyższych szczytów, a więc Łysica, Łysiec (Łysa Góra) podkreślają, że właśnie gołoborza są tu najbardziej charakterystycznym elementem rzeźby terenu.
Pasmo Łysogór zbudowane jest z ze skał kambryjskich. Kambr jest to okres geologiczny, który trwał od 541 do 485 mln lat temu. W tym okresie znaczna część obszaru obecnej Polski zalana była przez morze. Na dnie tego morza osadzały się głównie osady nieorganiczne, jak piaski, muły oraz iły. Skały tworzące dziś Łysogóry to piaskowce kwarcytowe. Powstały one z osiadłych na dnie morza pisaków, które dodatkowo zostały scementowane krzemionką. Tak powstała skała ma bardzo jednorodną budowę - poszczególne ziarna piasku są w niej tak zbite, że nie sposób ich zobaczyć gołym okiem. Skała ta jest też bardzo odporna, bardziej nawet od granitu.
Bloki piaskowca kwarcytowego
Gołoborze:
W czasie plejstoceńskich zlodowaceń lądolód na przemian zwiększał swój zasięg i się wycofywał. Część terenu obecnej Polski była wtedy przykryte lodem, a część znajdowała się poza zasięgiem lodowca. Obszar znajdujący się na przedpolu lodowca jest to tzw. strefa peryglacjalna. Panuje w niej klimat charakteryzujący się niskimi temperaturami powietrza i niewielkimi opadami. W czasie maksymalnego zasięgu zlodowacenia w Polsce, kiedy lądolód dotarł do progu Karpat i Sudetów, większość obecnego obszaru naszego kraju była przykryta lodem. Lodowiec jednak nie przykrył obszarów o wysokości większej niż 500m n.p.m. W związku z tym, najwyższe pasma Gór Świętokrzyskich (a więc i Łysogóry) wystawały w postaci nagich skał z masy lodowcowej. Forma taka nosi nazwę nunatak. Łysogóry znajdowały się więc przez bardzo długi czas w strefie klimatu peryglacjalnego, w związku z czym znajdujące się tam piaskowce kwarcytowe narażone były na długotrwałe i intensywne działanie wietrzenia mrozowego. Ten rodzaj wierzenia zachodzi wskutek zamarzania wody w szczelinach skalnych, która przechodząc w lód zwiększa swoją objętość i rozsadza skały na ostrokrawędziste bloki. Budujące gołoborza Łysogór bloki skalne są właśnie efektem wietrzenia mrozowego zachodzącego podczas zlodowaceń. Ponieważ rumowiska te cały czas pozostawały poza zasięgiem lodowca, materiał skalny nie mógł być zniszczony przez lodowiec, ani przykryty niesionymi przez niego osadami i przetrwał do dziś.
Gołoborze na stoku Łyśca, ze względu na swoją dostępność i wzorcowy wygląd, jest najbardziej znaną tego typu formą w Polsce. Jego obecne rozmiary to 460x160 metrów. Pierwotna powierzchnia bezleśnych gołoborzy w Łysogórach wynosiła ok. 1000 ha, obecnie jest to zaledwie 22 ha. Ma to związek z powolnym zarastaniem gołoborzy w warunkach cieplejszego i wilgotniejszego klimatu, z jakim mamy do czynienia obecnie. Zarastanie to jest bardzo powolne, ze względu na trudne warunki do wegetacji. Najlepiej radzi sobie tutaj jarząb pospolity, będący rośliną pionierską przy zarastaniu gołoborzy w tym regionie.
Sukcesja roślinności
Bloki skalne z gołoborza posłużyły w przeszłości do wzniesienia interesującej budowli. We wczesnym średniowieczu, zamieszkująca te tereny ludność słowiańska, wzniosła, okalający szczyt Łyśca, wał o wysokości do 2m. Wał ten najprawdopodobniej pełnił funkcję religijną, wyznaczając świętą przestrzeń w jego wnętrzu. Wchodząc na platformę widokową, mijamy po drodze widoczny fragment tego wału. Zlokalizowanie ośrodka kultowego w tym rejonie wynikało z niezwykłości tej góry, na którą wpływ zapewne miały występujące tu gołoborza. Do dziś znane są liczne legendy i podania związane z Górami Świętokrzyskimi i występującymi tu gołoborzami, co podkreśla niezwykłość tej formy morfologicznej dostrzeganej już od najdawniejszych czasów.
Mapa Łyśca z zaznaczonym gołoborzem i wałami kultowymi
EarthCache:
Do gołoborza na Łyścu dotrzeć możemy szlakami turystycznymi z trzech stron - niebieskim z Nowej Słupi, czerwonym z Trzcianki, lub czerwonym z Huty Szklanej. Najłatwiejsze jest dojście z Huty Szklanej, gdzie znajduje się dogodny parking (płatny). Stąd szlak prowadzi asfaltową drogą, którą kursują także dostępne za opłatą konne bryczki i kolejka na bazie melexa.
Współrzędne EarthCache prowadzą na taras widokowy wybudowany nad gołoborzem im. prof. Romana Kobendzy na stokach Łyśca. Wejście na niego w czasie od 1 kwietnia do 31 października w godz. 9:00 - 19:00 jest płatne, w pozostałym czasie wstęp jest wolny.
Aby zaliczyć znalezienie tego EarthCache, musisz odpowiedzieć na zamieszone poniżej pytania, oraz przesłać je do mnie za pomocą formularza kontaktowego. Wpis o znalezieniu możesz umieścić zaraz po wysłaniu do mnie pytań - jeśli odpowiedzi będą błędne, skontaktuję się z Tobą. Odpowiedzi na pytania szukaj na tarasie widokowym - jest to najlepszy punkt do obserwacji rumowiska, znajdują się tam też tablice z informacjami na temat gołoborza.
1. Ile wynosi średni ciężar bloku skalnego tego gołoborza, a ile dla wszystkich gołoborzy w Łysogórach? Z czego wynikają te różnice?
2. Na jednej z tablic informacyjnych narysowana jest mapa południowej Polski, a na niej zaznaczono 8 rejonów występowania gołoborzy (pasma górskie i pojedyncze góry). Jednym z nich są Łysogóry. Podaj nazwy pozostałych 7 miejsc.
3. Na jednej z tablic zamieszczony jest przekrój przez gołoborze. Do jakiej głębokości sięga rumosz skalny na tym profilu, a do jakiej głębokości maksymalnie mogą sięgać bloki na tym gołoborzu? Czym wypełnione są przestrzenie między blokami skalnymi? W jaki sposób rodzaj tego wypełnienia zmienia się wraz z głębokością? Jaki ma to wpływ na występowanie roślinności na gołoborzu?
4. Jak długi byłby pociąg towarowy, gdyby załadować go wszystkimi blokami skalnymi z tego gołoborza?
5. Czy powierzchnia gołoborza na całym obszarze jest jednakowo nachylona, czy znajdują się tam obszary o mniejszym i większym nachyleniu?
6. Czy powierzchnia widocznych bloków skalnych na gołoborzu pokryta jest porostami lub mchami, czy jest to całkowicie goła skała?
