Jezioro Serafin (dawniej Krusko)
Jezioro Krusko jeszcze do niedawna pozostawało największym jeziorem w Zagajnicy Kurpiowskiej. Było to jezioro bagienne, ukształtowane w wyniku utrudnionego odpływu wody gruntowej, która "wychodziła" na powierzchnię w obniżeniach terenu (niektóre źródła podają jednak, że powstało podczas ostatniego na tych terenach zlodowacenia). Jeszcze na początku XX wieku wody jeziora dobijały pod same zabudowania naszej pierwotnej osady.
Na przełomie XIV i XV wieku ziemie otaczające puszczę zaczęły się zaludniać (Wysoczyzna Kolneńska, Ziemia Różańsko-Makowska, Dolina Narwi), powstał kontrast pomiędzy Zagajnicą a jej otoczeniem .
Puszcza, w tym czasie niezamieszkana, stała się obiektem zainteresowań łowieckich. Na terenie Zagajnicy, która stanowiła książęcy rezerwat łowiecki znajdowały się 3 dwory myśliwskie (wybudowane jeszcze przez książąt mazowieckich) (mapa nr 1). Ówcześni władcy Mazowsza, a później Polski (po przyłączeniu tych ziem do Korony) przybywali na polowania na grubą zwierzynę: żubry, łosie i jelenie. Lustracja z roku 1576 "Inwentarz wsiczkich pospolitych dochodów Starostwa Łomzienskiego".
Największy dwór myśliwski umiejscowiony był nad jeziorem Krusko. W/g Aleksandra Połujańskiego znajdował się on na wzgórzu kolińskim na wschód od jeziora, gdzie obecnie mieszka Antoni Gnoza
Posiadał trzy duże izby, kuchnię i piwnicę dobudowaną później, kiedy starostwo łomżyńskie objął Hieronim Modliszowski (1550 - 1567r.)
Wielce prawdopodobnym jest fakt odwiedzania tego miejsca przez królową Bonę, żonę Zygmunta Starego. Po przyłączeniu do Korony, Mazowsze ze wszystkimi zamkami i miastami tytułem odprawy "wdowiej", po śmierci męża dostało się Bonie - 1548 r. Mając siedzibę w Warszawie , często odwiedzała ziemię łomżyńską.Bona na Mazowszu przebywała 8 lat, aż do 1556 r. W wyniku konfliktu interesów z synem Zygmuntem Augustem, królem Polski, zmuszona była opuścić Polskę i zrzec się wszystkich posiadanym to dóbr.
W/g legendy podczas jednego z pobytów królowej nad jeziorem Krusko, doszło do tragedii. Pozostawione bez opieki dziecko jej najlepszej przyjaciółki (prawdopodobnie Doroty Dzierzgowskiej z domu Sobocka), topi się w bagnistym jeziorze. Bona Sforza i jej towarzyszka w przypływie złości zaklinają jezioro i to miejsce.
"Niech zamek przeklęty
w ziemię się zapadnie,
niech jezioro wyschnie,
niech wszystko przepadnie.
I powoli wody tutaj ubywało
po zamku ni śladu,
wzgórze pozostało"
Niestety słowa królowej stają się prorocze - w czasie kiedy urząd starosty łomżyńskiego sprawował Mikołaj Troszyński a więc w latach 1568 -1575, dwór ten spłonął.
Jezioro Krusko było kiedyś znane z obfitości ryb, z których przed właściwym jeszcze osadnictwem korzystali mieszkańcy Kolna. W 1425 r. w wyniku nadania praw miejskich mieszkańcy Kolna otrzymali prawo połowu ryb z dwóch jezior puszczańskich Rybno i Krusko . Jędrzej Święcicki w "Topografii Mazowsza" [1634r.] opisuje handel rybami prowadzony przez mieszkańców Kolna "...kierując się ku Prusom, leży miasto Kolno, znane z handlu świeżymi i marynowanymi rybami. Skąd już blisko znajduje się ogromne jezioro, zwane Krusko, które w każdej porze dostarcza wielkiej ilości różnych ryb. Lecz przede wszystkim najobfitszy ich połów bywa w zimie. Ścięty bowiem lód na jeziorze rozbija się przy pomocy siekier i znanym sposobem zapuściwszy sieci, wydobywa się na zewnątrz tak wielką mocy ryb. że czasami aż rwą się ich oka. Ryby te częściowo jak mrożone, częściowo włożone w beczki rozprzedają do wędzarni na całym Mazowszu".
W czasie krwawych wojen szwedzkich (1655 - 1660), ludność Mazowsza i innych ościennych ziem masowo szukała schronienia w Zagajnicy. Powszechną taktyką Szwedów, jak też Tatarów, było grabienie i palenie osad znajdujący się na trasach przemarszu wojsk. Zgnębiony przez najeźdźcę chłop chętnie osiedlał się w gęstej, jeszcze dziewiczej puszczy z dala również od zniewalającego go właściciela ziemskiego.W tamtym okresie w pobliżu jeziora powstają pierwsze osady: Serafin, Łyse, Weyda (pisownia oryginalna).
Żydowski właściciel jeziora
O naszym jeziorze pisał w swoich publikacjach Adam Chętnik, największy miłośnik i badacz kultury kurpiowskiej, założyciel Skansenu Kurpiowskiego w Nowogrodzie. Z ilustrowanego tygodnika krajoznawczego "Ziemia" nr 39 z 1912 r. dowiadujemy się zadziwiająco ciekawych informacji:
"W ostatnich latach jezioro należało do wsi, mieszkańcy jednak nie zajmowali się rybołówstwem, lecz wydzierżawiali je Żydowi, który płacił za to wiosce rb. l00 rocznie. Chciała też wioska sama zająć się rybołówstwem i urządzić na zakup sieci i łódek spółkę, czyli jak tu mówią "osmanę", ale nie doszło to jakoś do skutku. Ponieważ jezioro należało nie tylko do wsi Serafina, ale i do leżącej na stronie przeciwległej Pupkowizny, przeto obie te wsie przez jakiś czas korzystały z ryb i trawy; nie było jednak między niemi zgody, wszczęły się kłótnie, procesy i wreszcie wdał się w tę sprawę rząd, który jezioro zabrał i wystawił je na licytację. Ostatecznie jezioro kupił żyd, który prowadzi rabunkowe rybołówstwo i ma przyległe łąki na własną korzyść, chociaż wskutek różnych powikłań podatki z jeziora płaci rządowi gmina, na co gminiacy nie mogą na razie nic poradzić.
Ryb w Serafinie jest jeszcze sporo, bo gdy w tym roku na wiosnę wylała woda z jeziora, ryby powypływały na cudze grunty i pozostawały w różnych dołach. Ludzie, gdy zobaczyli na swych polach ryby - rzucili się na nie, z czem kto mógł; niektórzy aż furami wozili duże karasie i szczpaki, za co Żyd - arendarz całą wieś pozwał do sądu o odszkodowanie."
Przyczyny wysychania jeziora Serafin
Szybkie i masowe osadnictwo po wojnach szwedzkich i na przestrzeni XVIII wieku spowodowało degradację puszczy. Wycięte pod nowe osady i uprawę wielkie połacie drzew w okolicach jeziora z czasem doprowadziły do obniżenia wód gruntowych. Przekopane w latach 1854 - 1862 kanały zdecydowanie osuszyły jezioro. Miały one za zadanie uspławnić rzekę Pisę. Zaborca prowadząc gospodarkę rabunkową potrzebował drożnych rzek do wywozu naszych bogactw naturalnych. W latach 1944 - 1964 przeprowadzono melioracje okolicznych łąk, tworząc w ten sposób lepsze warunki dla prowadzenia gospodarstw rolnych. Płytkie jezioro z czasem sukcesywnie wypełniało się namułami i torfami. Następnie w latach 80- tych ubiegłego wieku na okalających jezioro łąkach i pastwiskach przekopano gęstą sieć rowów melioracyjnych. Wszystkie te zabiegi doprowadziły do zmian poziomu wód, nawilgocenia gruntów i małej retencji, a w konsekwencji do zarośnięcia jeziora.
Rezerwat Serafin
W celu zachowania torfowiska powstałego w wyniku zarośnięcia jeziora w 1997 r. został utworzony rezerwat o powierzchni ponad 180 ha. W latach 1997-1998 utworzono ścieżkę edukacji ekologicznej i poznawczej. Występują tu mchy reliktowe oraz rzadkie, chronione gatunki roślin: storczyk plamisty i krwisty, nasięźrzał pospolity, przęstka pospolita, pływacz średni, wełnianka delikatna, dziewięciornik błotny i wierzba lapońska. Spośród chronionych gatunków ptaków spotkać tu można cietrzewia, żurawia, krwawodzioba, przepiórkę, derkacza, wodnika, bekasa kszyka, świerszczaka i brzęczka