De gemeente Hoogezand-Sappemeer maakte oorspronkelijk deel uit van het gebied het Gorecht dat vanaf de late middeleeuwen bestuurd werd door de stad Groningen. De dorpen Westerbroek en Kropswolde waren destijds al kerspelen in het Gorecht, en ook van het latere Foxhol werd al melding gemaakt. De rest van de huidige gemeente bestond uit woeste gronden. In de 17e eeuw werd begonnen met de ontginning van het hoogveengebied ten zuidoosten van de stad Groningen. Er werd een kanaal gegraven om van daaruit het gebied te ontginnen en turf te steken. Op 26 maart 1628 voer het eerste schip door dit ‘oude’ Winschoterdiep, dat nu grotendeels gedempt is. Dit moment wordt gezien als het officiële ontstaan van de gemeente. Het kanaal liep vanuit Groningen in de richting van het ‘Sappe Meer’, ook wel ‘Duivelsmeer’ genoemd. Bij het graven van dit diep stootte men op een hoger gelegen zandstrook, het ‘Hooge Sant’. Zo ontstonden dus de namen Hoogezand en Sappemeer.
In deze veenkoloniën nam in de achtiende eeuw de veenderij af en kwamen landbouw en scheepvaart op. Gedurende de Franse tijd vormden Hoogezand en Sappemeer korte tijd één gemeente (1808-1811) om vervolgens als twee afzonderlijke gemeenten verder te gaan.
Door de opkomst van de aardappelmeel- en strokartonindustrie groeiden Hoogezand en Sappemeer flink. Zo stichtte W.A. Scholten in Foxhol in 1842 de eerste aardappelmeelfabriek en werden er in respectievelijk 1869 en 1878 in Hoogezand en Sappemeer strokartonfabrieken opgericht.. Inmiddels ontwikkelde zich uit de achttiende eeuwse bouw van turfschepen ook de bouw van kleine zeeschepen.
De werven die eerst nog centraal aan het Winschoterdiep lagen verplaatsten zich met de komst van de eerste ijzeren schepen richting Martenshoek.
Rond 1900 ontwikkelde zich de metaalindustrie sterk en kwam ook de tuinbouw tot bloei.
In de loop der tijd waren Hoogezand en Sappemeer steeds meer met elkaar vergroeid geraakt. Nadat eerdere pogingen op niets uitgelopen waren, werden Hoogezand en Sappemeer in 1949 uiteindelijk samengevoegd tot één gemeente.
Een waarschijnlijk nog grotere verandering vormde de demping van de kanalen, waarmee ze haar zo karakteristieke veenkoloniale structuurelement heeft verloren. Wel kwam er zo een eind aan de stankoverlast en nam de verkeersveiligheid toe. Alleen de lange hoofdweg van Martenshoek via Hoogezand naar Sappemeer herinnert ons nog aan het oude winschoterdiep.
In de loop van de jaren groeide Hoogezand-Sappemeer uit tot een belangrijk werkgelegenheidscentrum. Vooral na 1960 ging de ontwikkeling snel en vestigden zich ondermeer bedrijven uit Amerika en Zweden. Door de sterke bevolkingsgroei in de jaren zestig en zeventig werden ten zuiden van de oude lintbebouwing nieuwe woonwijken aangelegd. De directe omgeving van het nieuwe winkelcentrum in de wijk Gorecht-Oost, gevolgd door de realisatie van een gemeentehuis en cultureel centrum, en monde uiteindelijk uit in de ontwikkeling van een nieuw stadscentrum. Op recreatief gebied moet in dit verband de opzet en uitbouw van plan Meerwijck genoemd worden.
De laatste jaren probeert de gemeente zich steeds meer te profileren als woongemeente en moet met de voorgenomen bouw van het Huis voor Cultuur en Bestuur het stadscentrum een impuls worden gegeven.