Geschiedenis
Op het plateau aan de noordzijde van het Geuldal en Houthem zijn de overblijfselen gevonden van de Romeinse villa Houthem-Rondenbos.
Houthem werd voor het eerst schriftelijk vermeld in een oorkonde uit 1096, maar bestond vermoedelijk al eerder. In de twaalfde eeuw leefde hier de kluizenaar Gerlachus, die rond 1164 overleed. Al gauw ontstond er een verering rond zijn graf, waarna nog diezelfde eeuw een klooster van de Norbertijnen in Houthem werd gesticht. Dit klooster werd aanvankelijk door zowel mannen als vrouwen bewoond, maar ontwikkelde zich uiteindelijk tot een adellijk vrouwenstift. In de achttiende eeuw werden het klooster en de kerk ingrijpend verbouwd. De kerk is een voorbeeld van laat-barok met zowel beschilderde gewelven als wanden. De maker van deze fresco's, die het leven van Gerlachus uitbeelden, was de Zuid-Duitse schilder Johann Adam Schöpf. De Norbertinessen bleven het klooster bewonen tot aan het Verdrag van Fontainebleau. Daarna stond het geruime tijd leeg, totdat het door de Fransen aan de meest biedende werd verkocht. Het klooster veranderde in een adellijk woonhuis. De kerk werd verkocht aan de gemeente Houthem en werd uiteindelijk parochiekerk. Het landgoed rondom het klooster is thans een luxe hotel en restaurant met Kneipp-kuurbaden.
De oorspronkelijke parochiekerk was gewijd aan Sint-Martinus en lag in het oudste deel van Houthem, de kern Vroenhof. Hier werden restanten van een Romeinse weg aangetroffen. De Sint-Martinuskerk werd in de jaren twintig afgebroken. Op de fundamenten werd in 1929 een nieuwe kerk gebouwd die als kapel van een bejaardentehuis dienst ging doen.
Houthem was een zelfstandige gemeente tot het op 1 oktober 1940 bij een gemeentelijke herindeling opging in de gemeente Valkenburg. In juli 1941 werd die gemeente hernoemd tot de gemeente Valkenburg-Houthem, die bij gemeentelijke herindelingen in 1982 opging in de gemeente Valkenburg aan de Geul.
Bezienswaardigheden
Het landgoed Sint Gerlach en de Sint-Gerlachuskerk zijn momenteel de bekendste bezienswaardigheden van het dorp. Bij de kerk ligt ook een museum en een kapel met mozaïekwerk van de kunstenares Van Vlijmen. Bij het landgoed worden geregeld beeldententoonstellingen georganiseerd. Op het landgoed ligt ook het Gerlachusputje.
De kern Sint Gerlach is beschermd dorpsgezicht, vanwege de aanwezigheid van diverse boerderijen van het zogeheten gesloten type. In de kern Strabeek bevindt zich een oud wegkapelletje, vermoedelijk uit de zeventiende eeuw. Verder is het dorp bekend om zijn natuurschoon. In de omgeving liggen nog diverse hellingbossen (waaronder op de noordhelling van het Geuldal het Kloosterbosch) en het natuurontwikkelingsgebied Ingendael.
In 2007 werd de Ronald McDonald Kindervallei geopend, een vakantieverblijf voor gehandicapte kinderen, naar een ontwerp van de Oostenrijkse kunstenaar Friedensreich Hundertwasser in samenwerking met architect Heinz Springmann.
In Houthem staat bovendien het enige overgebleven houten stationsgebouw van Nederland. Het dateert uit 1903.