Opactwo Cystersów w Sulejowie
Zespół klasztorny opactwa cysterskiego w Sulejowie to jeden z najlepiej zachowanych zespołów cysterskich w Polsce, będący zabytkiem architektury romańskiej. 22 października 2012 roku obiekt został wpisany na listę Pomników historii.
Najistotniejszymi zachowanymi jego elementami są:
- Kościół pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego został wzniesiony prawie w całości z piaskowca szydłowieckiego (mury zewnętrzne, elementy konstrukcyjne i dekoracyjne), reszta z cegły. Nad dawnym wejściem bocznym znajduje się romański tympanon z końca XII w. przedstawiający płaskorzeźbiony krzyż wczesnochrześcijański, po bokach którego jest słońce, księżyc i ptak jako symbole śmierci Chrystusa. Nad romańskim portalem wejścia głównego umieszczony jest maswerk z XIII wieku. Wnętrze jest późnoromańskie. Ołtarz główny, rokokowy, został wykonany przez Jana Millmana w 1788r. Pomiędzy jego sześcioma filarami stoją cztery figury ewangelistów wraz z atrybutami: św. Marek z lwem, św. Łukasz z wołem, św. Jan z orłem i św. Mateusz z dzieckiem.Cztery ołtarze boczne nawy głównej i umieszczone w nich obrazy ufundowane zostały przez opata Stanisława Zarembe, którego herb znajduje się w retabulum ołtarza Matki Boskiej Łaskawej.
- Skrzydło wschodnie klasztoru, jego jedyna zachowana część, w której obecnie znajduje się muzeum. W skrzydle tym zachował się także późnoromański kapitularz i gotyckie krużganki. Sklepienie kapitularza opiera się na jednej kolumnie, umieszczonej w środku pomieszczenia. Skrzydło południowe, pochodzące z XVI wieku, jest w ruinie. Dawniej trzy skrzydła klasztoru i kościół otaczały wirydarz.
- Wokół obiektu zachowało się sześć baszt obwodu warownego: Baszta Krakowska (najwyższa), Attykowa, Rycerska, Maurteńska, Opacka i Muzyczna.
Budowę Opactwa Cysterskiego w Sulejowie ufundował w 1176 r. książę Kazimierz Sprawiedliwy, który postanowił sprowadzić tutaj zakonników z dalekiego Morimond we Francji. Książę przeznaczył im wieś Sulejów, położoną na strategicznym szlaku handlowym łączącym północ i zachód Europy z Rusią.
Legenda o powstaniu
Legenda o powstaniu klasztoru mówi o polowaniu księcia Kazimierza w porastającej tę okolicę puszczy. Książę miał się podczas pogoni za jeleniem odłączyć od drużyny. Tymczasem nadeszła silna burza. Szukającego – wśród wichury, błyskawic i zacinającego ulewnego deszczu – otuchy w modlitwie księcia dobiegł z nieba głos: "Zbuduj w tym miejscu kościół, a doprowadzę cię do sług twoich". Słysząc to, książę padł na ziemię i przyrzekł spełnić wolę Bożą. Gdy wstał, ujrzał wokół siebie dwanaście lwów, które doprowadziły go do dworzan. Na pamiątkę tego zdarzenia miano umieścić w kościele dwanaście rzeźb lwów.
W ciągu wieków mury klasztoru były świadkiem pobytu wielu gości i dostojników. Do gorliwych protektorów zakonników należał biskup krakowski Wincenty Kadłubek oraz książę krakowski - Bolesław Wstydliwy. Cieszyli się oni również łaską Władysława Łokietka, który w 1308 r. potwierdził przywileje opactwa a dziesięć lat później zwołał w Sulejowie wiec generalny królestwa. Na wiecu wystosowano prośbę do papieża Jana XXII, „aby ratując kraj od zguby” pozwolił na koronację króla Łokietka w celu zjednoczenia Królestwa Polskiego.
W klasztorze gościł Władysław Jagiełło, który zatrzymał sie 23 i 23 czerwca 1410 roku. Legenda głosi, że zdążające pod Grunwald rycerstwo ostrzyło miecze na kolumnach portalu kościoła, które to ślady zostały do tej pory.
Gościem cystersów był również w 1451 r. Kazimierz Jagiellończyk, który w Sulejowie postanowił odpocząć w drodze na sejm do Piotrkowa. Ponadto w XVI wieku klasztor stanowił miejsce pobytu legatów papieskich, a później schronienie znaleźli tutaj również jeńcy z Krymu i Turcji.
W XVI i XVII w. opactwo stało się zamkniętą i dobrze strzeżoną warownią. Od strony północy zespół klasztorny opasany był murem z wieżami i basztami, a od południa naturalną ochronę stanowiło rozlewisko rzeki Pilicy. Jak dobrze chronionym miejscem był ówcześnie świadczy chociażby fakt, iż w 1584 r. sejm rozważał przeniesienie do Opactwa Sulejowskiego skarbu polskiego z zamku w Rawie Mazowieckiej. Obecne w Podklasztorzu obwarowania obronne są jednymi z najlepiej zachowanych w Polsce i Europie.
Wiek XVII i XVIII to przede wszystkim okres kolejnych najazdów i rozbioru Polski. W czasie potopu szwedzkiego w 1656 r. w murach Opactwa Sulejowskiego zatrzymał się król Jan Kazimierz, który zamierzał zorganizować tutaj obronę przeciwko Szwedom. Niestety najeźdźcy w odwecie zniszczyli przyklasztorną osadę. Ponadto zaostrzył się konflikt o granicę z Witowskim klasztorem Norbertanów. Same klasztory nie cieszyły się już taką łaską władców jak kiedyś a zabory przyniosły tylko dalszy upadek zakonu cystersów.
W 1819 r. władze carskie dokonały kasaty zakonu a majątek opactwa przejął skarb państwa. Rozpoczął się okres perturbacji związanych z własnością obiektów pocysterskich. Zabudowania klasztorne i kościół oddano diecezji, a obwarowania i budynki gospodarcze znalazły się w rękach prywatnych, ulegając stopniowo ruinie.
Klasztor został uszkodzony podczas I wojny światowej, a kościół podczas kolejnego pożaru w 1923 roku. Prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1923-1925. Także w czasie II wojny światowej nie obyło się bez zniszczeń, stąd kolejne prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1946-1950. Przez cały ten czas kościół z przylegającym doń klasztorem należał do duchowieństwa diecezjalnego. W roku 1950, staraniem lokalnego społeczeństwa i miejscowego nauczyciela Zacheusza Misiurskiego, urządzono w kapitularzu niewielkie muzeum. W zabudowaniach gospodarczych w latach 1970 mieściło się schronisko turystyczne. W roku 1981, po ich remoncie i częściowej odbudowie, urządzono tam ośrodek szkoleniowo-wypoczynkowy, obecnie hotel "Podklasztorze".Kościół i obiekty klasztorne zostały zwrócone cystersom w 1986 roku. W dawnym opactwie znajduje się przeorat zwykły obsadzony przez zakonników z Wąchocka. Kościół, którego murom dodatkowo zagroziło powstanie Zalewu Sulejowskiego, od 1990 roku był intensywnie restaurowany, w roku 2007 renowacja została praktycznie ukończona.