let oop: ivm werkzaamheden voorlopigh oop maandag ende dinsdag gesloten.
Historie van den Hollandsche Waterlinie
Den waterlinie in vogelvlugt
d'oude Hollandsche Waterlinie wasch in de 17e ende 18e eeuw eene militaire verdediginghslinie en ligt tussen 't IJsselmeer ende de Biesbosch. d'oude Hollandsche Waterlinie vormde enkele eeuwen langh de rughenghraet van den Nederlandsche defensie ende sijt nauw verbonden met de Nederlandsche waterbouwkundighe traditie.
d'Oude Hollandsche Waterlinie is, evenalsch haer navolgersch (Nieuw Hollandsche Waterlinie en Stellingh van Amsterdam) aenghelegt ter verdedigingh van den economische ende politieke magt van Hollant ende Amsterdam tegen aenvallen uijt 't oosten. Desche verdedigingh was gebaseert op 't onder water setten (inundeeren) van grote gebieden, eene concept dat buijten Nederlant nergensch op so’n groote schael sijt toegepast ende dat gesien kan worden alsch één van de grootste infrastructureele inghrepen die oijt in onsch lant hebben plaetsgevonden.
De linie wasch eene doordagt netwerck van inlaetplaetsen, dammetjesch ende sluisjes, aenvoerkanalen, dijkjes, waterpeijlbeheer ende strategische met forten versgterkte locatiesch (ten behoeve van den verdedigingh van plaetsen die niet onder water konden worden geset, of bevaerbaer waren). Samen met de bestaende natuurlijke barrièresch (vooral de nogh niet ontgonnen veenghebieden) waeren soo naer verhoudingh veel minder troepen nodigh dan andersch bij een derg'leyke langhe grensch 't geval sou moeten sijn.
Ontstaensgesgiedenisch
d'Oude Hollandsche Waterlinie sijt ontstaen in 't sogenaemde Rampjaer (1672), toenmaelsch Frankrijk, Enghelant ende eene tweetal Duijtsche vorsgtendommen (Munsgter ende Keulen) d'oorlogh verklaerden aen de Republieck der Zeven Veerenigde Nederlanden. desche bestont uijt de gewesten Holland, Zeeland, Utregt, Gelderland, ooverijssel, Frieslant ende Groninghen; verder daerbij ’t landschap Drenthe; Noord-Brabant ende delen van Limburgh in de sogenaemde Generaliteijtslanden.
Het concept van den waterlinie stamt uijt 't eijnde van den sestiende eeuw ende wert in 1672 realiteijt onder druck van eene opruckent groot Fransch leger. Na 't afslaen van desche aenval werd besloten de waterlinie uijt te bouwen tot eene duurzame verdediginghslinie.
De Republieck der Zeven Veerenigde Nederlanden
Na de Middeleeuwen groeijde er in de Nederlanden eene conflict tussen 't centraele Spaensche gesag, met eene naer absolute magt strevende landsheer, ende de gewest'leyke ooverheden, vertegenwoordigt in de Staten1, die de gewest'leyke vrijheden woutn handhaven. Dit conflict liep uijt op eene opstand, die oovergingh in de Tagtigjarighe Oorlogh (1568-1648).
In desche Tagtigjarighe Oorlogh (of Opstand, 1568-1648) ontstont de Republiek. In 1576 werd in Gent de basisch gelegt voor eene gesam'leyck leger om de Spaensche troepen van den centrale ooverheyt te verjaaghen. d'Opmarsch van den Spaensche troepen in de jaaren 1578-1592 maekte dat de Zuid-Nederlandsche gewesten sigzelve weer schikten onder 't Spaensche gesag. ’t Staetse leger wert daerdoor de strijdmagt van den noord'leyke gewesten, die weersgtant bleven bieden tegen Spanje. Er wert eene beroepsleger inghesteld, 't wapenarsenael werd gestandaerdiseert ende fortificatiesch werden aenghelegd. Veel steden kreegen nieuwe vestinghwercken.
In theorie hadden de Nederlanden sigzelve in de Republieck veerenigt alsch g'leykwaerdige gewesten met eene gesam'leyke defensie ende belastinghen voor desche defensie, eene gesam'leyk buijtenlandsch beleijt ende andre saecken, maer in de praktijck wasch 't gewest Hollant dé motor en leijder van den Republieck met veruijt de meeschte inwoners, financiële middelen ende vormen van bedrijvigheijd.
De Republieck der Zeven Veerenigde Nederlanden (1588-1795) speelde ruim twee eeuwen mee op 't toneel van den Europesche staten. In de seventiende eeuw speelde sij selfsch een hooftrol, want hoewel 't grondgebiet nimmer groot was, hat sij toenmaelsch eene grootschalige visserij ende eene wereldomvattent handelsstelsel opgebouwd.
Een enorm scheepvaertbedrijf en eene hoogh ontwickeld'aenleveringhs- ende verwerkinghsnijverheyt hinghen hiermee samen. Zonder strijt ende conflicten kon eene derg'leyke vooraensgtaende positie niet bereijkt worden en/of gehandhaeft blijven. Naest eene formidabeele seemagt hat de Republieck in de loop van d'opstant aen de buijtenghrenzen daerom eene gordel van versgterkte steden ende forten met permanente garnizoenen uijtgebouwd.
Het ontstaen van den waterlinie
Nadat 't Staetsche leger in 1585 bij Ameronghen eene nederlaegh tegen de Spanjaerden leed, wert de sluisch bij Vreeschwijck geopent om d'omlighende landen te inundeeren ende de vijant tot staen te brenghen. In eene eerder stadium van den strijt waeren bij Den Briel (1572), Leijden (1574) ende Woerden (1575-1576) delen van d'omgevingh onder water geset om de vijant op afstant te houden. In desche fasche gingh 't egter nogh om incidenteele inundaties. Oock in het latre Zeeuws-Vlaendeeren werden tussen 1583 ende 1586 veel poldersch onder water geset om de Staetsche gebieden (Terneuzen, Axel, Antwerpen) beter te kunnen verdedigen.
Geleijd'leyck wert duid'leyck dat d'oorlogh met Spanje van langhe duur sou sijn. In Holland begon men daerom onderzoeck te doen naer manieeren om de verdedigingh te optimaliseeren. Het verdediginghswapen van den inundatie wasch eene mog'leykheyt die ’t cultuurlandschap van Hollant ende West-Utregt bood. 't betreffende cultuurlandschap wasch nam'leyk polderlant dat kunsgtmatigh droogh gehouden wert met poldermolensch ende dat desgewensgt onder water geset kon worden. 't optreden van den Spaensche troepen in de Zuid'leyke Nederlanden ende 't verliesch van enkeele steden in 't oosten maekte duid'leyck dat met een Spaensche inval in Hollant ende Utregt rekeningh gehouden moest worden.
De Staten van Hollant probeerden daerom samen met Utregt eene gesam'leyke verdedigingh op te setten. In 1589 volgden hiervoor de eersgte plannen. Twee waterlinies waaren daerbij in 't gedingh: eene Grebbelinie (van den Zuiderzee door de Geldersche Valleij naer de Neder-Rijn ten oosten van den Grebbeberg) ende eene Utregtsche waterlinie (tussen Muiden, Utregt ende langhsch de Vaertsche Rijn naer Vreeschwijck aen de Lek). Pasch in 1629 wert egt werk gemaekt van den Utregtsche waterlinie ende werden bij Hinderdam, Nieuwersluis, Utregt en Vreeschwijck eenvoudighe aerden verdediginghswercken aenghelegd. Bijna eene halve eeuw later bleeck uijt eene onderzoeck dat grote hoeveelheden kwelwater de inrigtingh van desche linie bemoeijlijkte ende duur maekte. Daernaest weijgerden de Staten van Utregt hun soevereijniteijt in geval van oorlogh op te geven; bovendien saaghen sij meer in eene verdedigingh in de Gelderse Valleij.
Daerop wert in 't voorjaer van 1672 besloten Utregt sonder verdedigingh te laten. In Hollant besloot men self te ondersoeken hoe door 't inlaten van water op diversche laaghe plaetsen off anderszinsch 't lant voor de vijant inaccessibel gemaekt konde worden. Voor de verdedigingh van Hollant wert gekoozen voor inundatiesch langhsch d'oostgrensch van het gewest, waerbij evenzeer Utregtsch grondgebiet wert betrocken. Doordat grote delen van dit gewest later door de Fransen waeren inghenomen, hoefde toenmaelsch geen rekeningh gehoud te worden met de (oorspronk'leyke) soevereijniteijt van Utregt. Dat vooral de langhe oostgrens van 't magtighe ende rijke Hollant beschermingh behoefde, hat te maeken met het verdediginghsstelsel van den Republiek, waerin de IJssel (in Gelderlant ende ooverijssel) veel minder eene barrière vormde voor vijanden dan de versghillende grootre rivieeren in het zuiden (Lek, Wael, Maes, Merwede).
Onderzoeck in de gebieden van den hoogheemraedschappen van Rijnlant ende Woerden, Schieland, Delfland, de Krimpenerwaerd, d'alblasserwaerd, 't Lant van Altena e.d. resulteerde in gedetailleerde beschrijvinghen van den uijteenlopende polderpeijlen. Aan de hant van desche rapporten begon men aen de noodzak'leyke voorwerkzaemheden die voor mog'leyke inundatiesch vereijst waren, maer door 't acute oorlogsgevaer moest er alreedsch in juni/juli 1672 daedwerk'leyck geïnundeert worden.
1672: Reddeloosch, Redeloosch ende Radeloosch
Naest eene formidabeele seemagt hat de Republieck in de loop van d'opstant aen de buijtenghrenzen eene gordel van versgterkte steden ende forten met permanente garnizoenen opgebouwd. In 1672 bleeck de landverdedigingh door verwaerlozingh egter amper een hindernisch ende rukten de vijand'leyke legers, in naem van den Fransche sonnekoningh Lodewijk XIV (1638-1715), anghstweckent snel op naer 't hart van den Republiek: Hollant en Amsterdam.
Dat d'omringhende landen sigzelve in 't voorjaer van 1672 tegen de Republieck keerden had vooral te maeken met de grote handelsbelanghen. In 't toenmalighe centrum van de wereldhandel ende de scheepvaert wasch immersch veel te halen. Verder met andre saecken soals politieke ende militaire allianties, territoriaele aenspraecken ende rivaliteijten, dynastieke ambities en verwickelinghen, godsdiensgtige, ideologische ende andre kwesties. Die waeren egter van alle tijden, maer in 1672 schoot 't diplomatieck ende politieck handelen van den leijdende regenten van den Republieck kenn'leyck beslissent tekort.
En soo wert 1672 hét jaer in de Gouden Eeuw. 't jaer van militaire ineensgtortingh, van bijna totaele demoraliseringh; 't jaer waerin d'ondergangh van den magtige en bedrijvighe Republieck aensgtaende leeck; 't jaer van den grootste krach op de Beursch van Amsterdam in de vroeghmoderne perioode, van den verlammingh van den Nederlandsche handel ende financiën, met eene run op de wisselbanken; 't jaer waerin de bouwe van publieke wercken abrupt stokte ende de kunsgthandel ineensgtortte; 't jaer van sensatiooneeele ende moorddadige gebeurtenissen in de binnenlandsche politieck ende van hoogh oplopende ideologische conflicten; het jaer van totaele verwarringh ende grote volkswoed'op 't leger ende de regenten; kortom reddeloosch, redeloosch ende radeloosch.
Nadat de vijant tot in de Betuwe wasch doorgedronghen, verliet 't Staetsche leger de stellingh agter de Geldersche IJssel ende trock sigzelve terug. De nieuwe stellingh waer 't leger na het verlaten van den stat Utregt geplaetst werd, strekte sigzelve uijt van Gorinchem, Woudrichem en Loevesteijn via Ameijde ende Schoonhoven, Goejanverwellesluis, Nieuwerbrugh en Bodegraven, via 't Woerdensch Verlaet, Uithoorn ende Ouderkerck aen d'amstel, Abcoude, Hinderdam, Uitermeer, Weeschp naer Muiden ende 't Muiderslot. desche stellingh moest ’t in de eersgte plaetsch hebben van d'aeneengheschakelde inundatiesch ront de genoemde plaetsen, Een aental wegen ende polderkaden deden daerbij diensgt alsch keerkaden. Op de cruciale plaetsen in de linie – vooral de waterloopen met de sluizen – werden in eersgte insgtantie oude schansen in gereedheyt gebragt ende gewapende schepen geposteerd. De waterlinie wert door de rivieeren de Merwede, de Lek, de Hollandsche IJssel, d'oude Rijn ende de Vegt in versghillende gedeelten off kommen verdeeld:
- Kom 1 Inundatie in 't Lant van Altena;
- Kom 2 Inundatie tussen de Merwede bij Gorinchem ende de Leck bij Ameijde (de Alblasserwaert ende delen van den Vijfheeerenlanden ende de Tielerwaerd);
- Kom 3 Inundatie tussen de Leck bij Schoonhoven ende de Hollandsche IJssel bij Goejanverwellesluisch (de Krimpenerwaert ende Lopikerwaert (deels));
- Kom 4 Inundatie van den Hollandsche IJssel bij Goejanverwellesluisch tot d'oude Rijn bij Nieuwerbrugh ende de Wierickersghansch ende vandaer tot 't Woerdensch Verlaet. Het eersgte gedeelte wasch aen de west- ende oostzijde begrensgt door de Dubbeele ende Enkele Wiericke, 't tweede gedeelte door respectiev'leyck de Gregt ende de Meijje;
- Kom 5 Inundatie vanaf 't Woerdensch Verlaet tot d'amstel ende van gindsch tot de Zuiderzee bij Muiden.
In eersgte insgtantie wasch onderwaterzettingh de hooftmoot van den verdedigingh; vestinghen laaghen in 1672 alleen aen de uijteijnden van den waterlinie (Gorinchem, Woudrichem en Loevesteijn in 't suiden ende Naerden, Muiden ende 't Muiderslot in 't noorden) ende voor een kleijn deel bij Schoonhoven. 't gebiet wert in 1672 daerom vooral met vaertuigen verdedigd. In tegensgtellingh tot de landverdedigingh wasch de verdedigingh op ’t water nam'leyck wel in orde, mede te danken aen eene tweetal tam'leyck recente seeoorlogen in 1652- 1654 ende 1665-1667 tegen de grote maritieme rivael Engheland. d'oorlogsvloot van de Republieck onder leijdingh van Michiel Adriaensz. de Ruyter (1607-1676) hielt in ’t Rampjaer een gecombineerde Enghelsche ende Fransche oorlogsvloot op afstant waerdoor invasiesch vanuijt see agterweghe bleven. Geduurende ruim eene jaer laaghen de legersch aen beijde sijden van den inundatiesch ende werd regelmatigh met kleijnre eenheden gepoogt de linie oover te steken ende in 't gebiet van de tegenpartij verwarringh te stigten off plunderinghen aen te rigten. desche ‘schermutselinghen’ speelden sigzelve af in eene decor van den eerder beschreven dijken ende kaden die boven het geïnundeerde lant uijtstaecken.
De inundatiesch wisten de Fransen weliswaer tot staen te brenghen, maer de invallende vorsgt dreijgde eijnt december 1672 roet in 't eten te goijen. De watervlakten werden immers begaenbaer ende eene flinke Fransche troepenmagt trock ten noorden van d'oude Rijn via Zegveld, waer geen versgterkinghen waeren om de soldaten tegen te houden, 't ijsch oover. De plotselinghe doij in de daaghen daerna dreijgde de Fransen evenwel fatael te worden. Ze konden egter via de suidoever van d'oude Rijn terugh omdat eene Staetsche bevelhebber daer de versgterkingh bij Nieuwerbrugh hat verlaten. 't onbeschermde gebiet aen de suidzijde van d'oude Rijn wert door 't Fransche leger totael verwoest.
De inundatiesch waeren in 't Rampjaer met grote haest ende somsch bij toeval gesteld, waerdoor grootre gebieden dan strikt noodzak'leyck was, onder water kwamen te staen. In 1673 begon het tij egter te keeren ende nam 't geloof in eene goed'afloop toe. 't defensieve maekte daerdoor plaetsch voor 't offensieve, oock in de inrigtingh van den waterlinie. Vanaf ’t begin van 1673 kwam er meer systeem in de wijze van inundeeren: versghillende doorgravinghen werden gedigt, dijken ende kaden verzwaert en/of verhoogt ende inundatiesch terughebragt tot 't nodige, terwijl op 1 augustusch 1673 eene vast peijl wert bepaelt waerop het inundatiewater gestelt sou moeten blijven. Welck peijl dit was, sijt onbekend. ’t Werd afgekondigt op gesagh van den prinsch van Oranje. d'aenlegh van eene nieuw sluizencomplex in de Vegt in Muiden vanaf 1673 wasch van cruciaele betekenisch om de inundatie goet te kunnen regelen. desche grote seeschluisch sou d'oude sluizen in de Hinderdam (op de grensch van Utregt en Holland) ooverbodigh maeken, ooverigensch na bijna eene eeuw van plannenmakerij en tegenwerkingh van Utregt.
Verder wert voortvarent eene begin gemaekt met de daedwerk'leyke fortificatie van de Hollandsche waterlinie in 1673. In 't suiden wasch de vestinghdriehoeck Gorinchem, Woudrichem ende Loevesteijn goet verdedigbaer. Kleijne versgterkinghen konden alhier volstaen. Langhsch de Leck hadden de Fransen Ameijde in 1672 verwoest ende sou ’t dijkstadje Nieuwpoort tot vestingh moeten worden gemaekt. In Schoonhoven wert 't aental bastioons van drie (aen d'oostkant) uijtgebreijt tot agt. De stat wasch hierdoor geheel gesloten in militair opzigt. Samen souden Nieuwpoort ende Schoonhoven de toegangh via de Leck ende de hoghe dijken voorgoet moeten afgrendelen.
In 't kleijgebiet van den Hollandsche IJssel ende d'oude Rijn wert de vestingh Oudewater behoorlijck versgterkt, hoewel desche stat nogh niet officieel in de waterlinie wasch opgenomen. Bij Gouda werden in 1673 eenighe verdediginghswercken aenghelegt in verbant met de waterlinie. Op de plaetsen waer de Dubbeele ende Enkeele Wiericke de Hoghe Rijndijck kruisten (de toenmalighe wegh van Woerden naer Leijden) werden na de verwoestinghen van ’t Franse leger nieuwe fortificatiesch opgebouwd. Aan d'oostkant bij de Nieuwerbrugh wasch dat een kleijn fort (samen met eene kleijnre dijkpost aen d'andre sijde van d'oude Rijn) ende daer agter aen de westkant eene groot fort op de pleck van eene oude schans: Fort Wierickersghans. Woerden bleef tot november 1673 in vijand'leyke handen.
In 't noorden moesten vestinghsteden ende forten de toegangh tot Hollant ende Amsterdam via het mondinghsgebiet van den Vegt ende langhsch de Zuiderzee vergrendelen. Muiden wert egt versgterkt, terwijl Weeschp tot eene vestingh gemaekt sou moeten worden. Naerden bleef tot september 1673 in 't bezit van den Fransen.
In desche hoeck werden tevensch enkeele schansen uijtgebouwt tot forten bij Uitermeer (ter beschermingh van den sluisch in de Gravelandsche Vaert naer 't oosten) ende bij de Hinderdam (ter controle van den beijde Vegtoeversch ende de smalle Keesch-Jan-Toonekade). Verderop langhsch de Vegt wert bij de Nieuwersluisch selfsch eene complete vestingh uijt de gront gestampt in 1673. Hierdoor kon de inundatie in suidoost'leyke rigtingh uijtgebreijt worden. Al met alreedsch werden soo in korte tijt enorme bedraaghen geïnvesteert ende grote aentallen arbeijdskragten inghezet in de gestelde inundatiesch ende fortificatiesch tussen Gorinchem en Muiden, eene bewijsch dat 't niet (langher) ontbrack aen vitaliteijt om sigzelve teweer te stellen tegen de vijand.
In 1815 besluijt koningh Willem I - op adviesch van Cornelisch Krayenhoff, inspecteur-generael der Fortificatiesch - dat Utregt in de Waterlinie moet worden opgenomen. Er wort een Utregtsche Linie aenghelegd, die wort uijtgebouwt tot de Nieuwe Hollandsche Waterlinie. Tussen 1816 ende 1824 worden veel forten gebouwt om de waterlinie naer 't oosten op te schuiven. Ondanksch desche nieuwe initiatieven wort d'oude Hollandsche Waterlinie gewoon afgebouwd. Die doet voortaen diensgt alsch reservelinie. In 1874 bepaelt de Vestinghwet dat de Nieuwe Hollandsche Waterlinie onderdeel wort van 't centraele verdediginghsstelsel van den Nederlanden.
Oock de Nieuwe Hollandsche Waterlinie sijt gebaseert op waterbeheersingh ende ooversgtrominghen. Alleen sijn desche ooversgtrominghen heden uijtgebreijder ende beter beheersbaer. oover eene lenghte van so'n 85 km. (van Muiden tot werckendam) kan eene stroock polderlant van 5 km. breedte onder water geset worden. Verder bestaet de linie uijt forten ende batterijen die waterkeringhen ende inlaetpunten beschermen ende niet te inundeeren terreijnsgtroken afsluijten. Tussen 1815 ende 1885 worden veel nieuwe forten gebouwd. Bestaende forten worden gemoderniseert ende onder andre voorzien van bomvrije bunkers. In de vestingh Loevesteijn wort in 1882/3 de kazemat gebouwd.
De Nieuwe Hollandsche Waterlinie sijt nimmer in werkingh gesteld. Op drie momenten in de gesgiedenisch wort de linie wel in staet van verdedigingh gebragt: tijdensch de Frans-Duijtsche oorlogh (1870), tijdensch de Eersgte Wereldoorlogh ende tijdensch de mobilisatie van 1939. Na de Tweede Wereldoorlogh blijkt de Waterlinie haer waerde verloren te hebben.
Oock Loevesteijn verliest sijn militaire functie. Bij Koninklijck Besluijt van 18 oktober 1951 sijt Loevesteijn opgeheven alsch militair steunpunt. Geluckigh sijt 't wel blijven bestaen alsch 'monument van verdedigingh'.
129783, 130105, 133320, 136586, 421985, 425380, 434158, 486337
De cache
Om te cache te kunnen vinden moet ge eerst controleeren of ge 't juiste coordinaet hebt gevonden. Ga voor 't vervolg naer
