Beskid Wyspowy jest typowym przykładem inwersji, czyli odwrócenia rzeźby terenu. Dawne synkliny wynikające z pofałdowania skał znajdują się na szczytach, zaś antykliny znaleźć możemy w dolinach. W przekroju geologicznym wygląda to mniej więcej tak:
Jak dochodzi do inwersji?
Wskutek ruchów górotwórczych pierwotnie zalegające płasko warstwy skalne zostają pofałdowane. Warstwy te na tym etapie tworzą naturalne synkliny (podłużne doliny) i leżące wzdłuż nich antykliny (podłużne wyniesienia), (Stadium 2).
Warstwy skalne leżące na wierzchu są twardymi, odpornymi na erozję skałami (w Beskidzie Wyspowym są to piaskowce magurskie), chroniącymi przed rozmyciem i wypłukaniem dużo delikatniejsze warstwy leżące pod nimi (warstwy łupkowo - piaskowcowe).
Wskutek naprężeń towarzyszących fałdowaniu, twarde wierzchnie warstwy piaskowca magurskiego pękają na szczytach antyklin, tworząc podłużne rowy, które stopniowo zaczynają być poszerzane przez rozmywającą je wodę. Rozpoczyna się żmudny proces wymywania i pogłębiania szczelin (Stadium 3). W momencie kiedy górna, twarda i chroniąca warstwa piaskowców zostanie całkowicie rozcięta, los leżącej pod nim miękkiej warstwy zostaje przesądzony. Odsłonięte miękkie łupki szybko zostają erodowane i wypłukiwane (stadium 4).
Po pewnym czasie szczyty antyklin zostają tak pogłębione, że ich dna znajdują się poniżej den pierwotnych dolin założonych na synklinach (Stadium 5). W tym momencie dochodzi do odwrócenia morfologicznej rzeźby terenu. To co niegdyś było naturalną doliną zaczyna wynurzać się w krajobrazie jako pagórek, wciąż chroniony od góry fragmentem twardych warstw piaskowcowych. Dawne synkliny zaś powoli lecz nieubłaganie znikają, uparcie wymywane podczas niezmordowanej erozji (Stadium 6).
W kolejnych stadiach erozji z twardych warstw piaskowców magurskich pozostają jedynie niewielkie płaty chroniące szczyty gór przed erozją (stadium 7 i 8). Z czasem jednak i one zostają pokonane przez erozję, która będzie wypłukiwać miękkie łupki , aż do momentu natknięcia się na kolejną twardą, odporną na erozję warstwę, która na jakiś czas zatrzyma ten proces (Stadium 8).
Po wypłukaniu większości miękkich warstw rzeźba terenu najczęściej powraca do swojej pierwotnej formy (Stadium 9). Synkliny pokrywają się z morfologicznymi dolinami, a antykliny z górami, czyli dochodzi do tzw. resekwencji (Stadium 10). Wtedy, o ile nic nie stoi na przeszkodzie, proces może rozpocząć się od nowa.
Zadania:
-
Na dobry początek pytanie egzystencjalne: czy Ćwilin to góra, dolina, synklina czy antyklina? ;)
-
W oparciu o rysunki, opis, dostępne mapy topograficzne i Twoje własne obserwacje terenu z polany na Ćwilinie określ, w którym wg Ciebie stadium obecnie znajduje się Beskid Wyspowy?
-
Znając budowę geologiczną Beskidu Wyspowego określ, który typ źródła z wymienionych poniżej najprawdopodobniej tu występuje.
- Opisz jak wygląda źródło:
a) Czy jest to wysięk (ledwie kapiąca woda), czy wyciek (zauważalny jest strumień).
b) Spróbuj zmierzyć jego wydajność. Przykład: 1 litr wypływa w czasie 300 sekund. Pomocna może tu być butelka o znanej objętości, np. 1,5 l.
c) Co znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie źródła i jak wygląda „ujęcie” wody.
d) W oparciu o rysunek określ, który to może być typ źródła.
- Zdjęcie z okolic źródła lub ze szczytu Ćwilina, choć nieobowiązkowe, będzie miłą pamiątką po Twojej wycieczce. Jednocześnie bardzo proszę nie umieszczać zdjęć samego źródła.
Bibliografia:
"Karpaty fliszowe między Olzą a Dunajcem" Rafał Unrug
"Beskid Wyspowy" Dariusz Gacek
"Geologia dynamiczna" Książkiewicz
Powodzenia i udanej wyprawy!
