Grietmannen van Achtkarspelen Traditional Cache

Een grietenij was de voorloper van de huidige lokale bestuursvorm 'gemeente', die met name in de provincie Friesland voorkwam. Het woord grietenij komt voor het eerst al in de 13e eeuw op schrift voor (illustratie rechts: rond 1200). Van het eind van de 16e eeuw tot 1851 waren er in Friesland in totaal 30 grietenijen die deel uitmaakten van de kwartieren Oostergo, Westergo en Zevenwouden. De grietenij Achtkarspelen stond oorspronkelijk meer op zichzelf, hoorde niet tot het district Winnighe en wordt meermalen in de oorkonden naast Oostergo en Westergo genoemd.

De "acht kerspelen" (Achtkarspelen , bij de de oostelijke grens aan de Lauwers) zijn waarschijnlijk door de geloofsverkondiger Ludger gesticht en kwamen daardoor, toen deze later bisschop van Munster werd, gezamenlijk aan dit bisdom, terwijl het overige Friesland onder het geestelijk gezag van den bisschop van Utrecht stond. Dit is waarschijnlijk de oorsprong van de bestuurlijke eenheid Achtkarspelen.

Het woord 'grietenij' betekent 'bestuursgebied van een grietman'. Een grietman (letterlijk: hij die groet) is deels een voorloper van de huidige plattelandsburgemeester in de provincie Friesland, en deels de voorloper van een rechter, enigszins te vergelijken met de huidige kantonrechter. De grietmannen werden bij toerbeurt gekozen of aangewezen, door samenwerking van de stadhouder en de Gedeputeerde Staten.  De belangrijkste bestuurder van de grietenij was de grietman.

Het ontstaan van de grietenij heeft veel te maken met de onenigheid tussen de Friezen en de hollandse graven in de dertiende eeuw. Na de dood van de onbekwame graaf Floris IV in 1234 zagen de Friezen de kans schoon om zelfbestuur af te dwingen. De grietmannen kregen het hier voor het zeggen en niet een landheer of graaf. De grietman werd meestal gekozen door inwoners met stemrecht en in die tijd hield dat direct verband met bezit, bijvoorbeeld van een landgoed of 'state'. Het ambt van grietman had dus meestal veel te maken met de aanwezigheid van aanzien en komaf en  in ieder geval niet aan een 'gebrek aan middelen'. Dat laatste kwam zeker van pas bij verkiezingen. Omkoping was een beproefd middel om stemmen binnen te halen. Ook was het niet ongewoon dat kandidaten voor de kiezer, als overtuigingsmiddel, drink- en eetgelagen in herbergen aanrichtten.

Het ambt van grietman is in veel grietenijen lang aan dezelfde voorname of rijke families verbonden geweest. In sommige gevallen zelfs eeuwenlang en bekende namen die ook in 'onze grietenij' voorkwamen waren bijvoorbeeld Van Scheltinga, Haersma en Boelens. In de loop der eeuwen kreeg een steeds kleinere groep families steeds meer macht. Belangrijke ambten werden onder deze groep verdeeld en door huwelijken werd hun onderlinge band verstevigd. Het grietmanschap is zo, bijvoorbeeld in combinatie met een zetel in de Staten der Generaal of lid van de Raad van State, wel bij toerbeurt door enkele families verricht. Het spreekt voor zich dat in deze situatie machtsmisbruik en eigengewin alle kans kreeg. Het onderliggende democratische uitgangspunt van de grietenij werd daarmee in de loop der tijd steeds meer ondergraven.

Bij de gemeentewet van Thorbecke in 1851 werd de benaming 'grietenij' vervangen door 'gemeente' en 'grietman' door 'burgemeester', zodat in heel Nederland dezelfde naamgeving werd gebruikt. Veel van de grietmannen van Achtkarspelen zijn direct met Buitenpost verbonden, bijvoorbeeld omdat ze hier hun woonplaats hadden. De states die ze bewoonden zijn alle verdwenen. Haersmastate aan de oostkant van Buitenpost was de laatste, en werd in 1911 gesloopt.