Nowa Góra – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice. Składa się z dwóch sołectw (Nowa Góra) z 1253 mieszkańcami i (Łany) – 384 osób. Ma terenie wsi znajduje się Zespół Szkół im. M. Konopnickiej, biblioteka, parafia rzymskokatolicka wraz z kościołem parafialnym, oraz w przysiółku Łany Sala Królestwa Świadków Jehowy. Istnieje również nowogórski zespół regionalny.
Dawne miasteczko (do I wojny światowej), obecnie wieś leżąca na północny zachód od Krzeszowic. O tym, że wieś była kiedyś miastem, świadczy malowniczy i pielęgnowany przez mieszkańców ryneczek, znajdujący się w centrum miejscowości, tuż obok kościoła i zachowany układ urbanistyczny. Nowa Góra posiada przysiółek Paryż oraz przysiółek a zarazem osobne sołectwo: Łany.
Historia
Osada została spalona podczas najazdu tatarskiego w XIII w. Parafia Zesłania Ducha Świętego w Nowej Górze, należąca do dekanatu sławkowskiego, istniała już w 1313 roku. Wkrótce potem - w roku 1335 - miejscowość została siedzibą dekanatu nowogórskiego. Nowa Góra była miastem już w poł. XV w. założonym na prawie magdeburskim[1]. Jest wspomniana przez Długosza w Liber Beneficiorum, gdzie kronikarz nazwał ją oppidum, czyli miasteczko, i wymienił, że posiada drewniany kościół. Pierwszy murowany kościół wzmiankowano w 1598 roku. Od średniowiecza osada była znana z górnictwa galmanu i srebra. Z tego też powodu holenderski kartograf Andreas Cellarius znał Nową Górę i wymienił ją w swoim Descriptio Poloniae (Amsterdam 1639). W czasach Jana Kazimierza wydobywano w Nowej Górze sporo rud ołowiu, z których odlewano kule armatnie. Król nadał mieszkańcom przywilej na odbywanie jarmarków raz w miesiącu jako zadośćuczynienie za dewastację okolicznych gruntów przy wydobywaniu ołowiu. Króla Jana Kazimierza wspomina kolumna przez niego samego ufundowana i ustawiona na rynku w Nowej Górze. Przywilej królewski, wystawiony na pergaminie, był jeszcze na pocz. XX w. przechowywany przez lokalną gminę. Pod koniec istnienia I Rzeczypospolitej Nowa Góra była ważnym ośrodkiem rzemieślniczo-produkcyjnym, skupiającym 63 rzemieślników, w tym 22 tkaczy i 21 garbarzy[2]. Miasteczko liczyło wówczas (ok. 1794 roku) 750 mieszkańców[3] i było głównym ośrodkiem targowym dóbr tenczyńskich, a także ważnym ośrodkiem wydobycia galmanu. Jednak w 1827 roku pozostały w Nowej Górze już tylko 2 kopalnie galmanu, sygnalizując zmierzch tej dziedziny eksploatacji w miasteczku.
W 1795 roku Nowa Góra została przyłączona do austriackiej Galicji, a w latach 1809–1815 należała do departamentu krakowskiego Księstwa Warszawskiego. Po pożarze w 1801 roku Nowa Góra, niegdyś drewniana, została odbudowana murowana z polecenia ks. Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej. Wydarzenie to upamiętniała marmurowa tablica umieszczona nad drzwiami drewnianego domu w rynku, zwanego ratuszem[4] (istniała jeszcze na pocz. XX w.). Wielki pożar, poza zniszczeniem 1/3 zabudowy miasteczka, doprowadził do całkowitego upadku znaczenia gospodarczego Nowej Góry. W czasach Wolnego Miasta Krakowa miasteczko było prężnym ośrodkiem tkackim, lecz okres industrializacji w II poł. XIX w. odebrał Nowej Górze podstawy jej egzystencji. Na dodatek przeprowadzenie linii kolejowej łączącej Kraków ze Śląskiem przez Krzeszowice, doprowadziło do odsunięcia Nowej Góry od głównych szlaków komunikacyjnych i przypieczętowało jej upadek gospodarczy. Nowa Góra utraciła znaczenie jako ośrodek handlowy, targowy i górniczy. Zjawiska te doprowadziły do stałej lub sezonowej migracji miejscowej ludności, która w poszukiwaniu pracy udawała się do okolicznych miejscowości (Siersza, Trzebinia) lub poza granice regionu. W latach 1815-1846 Nowa Góra należała do Wolnego Miasta Krakowa, a w latach 1846-1918 do Wielkiego Księstwa Krakowskiego. Od lat 60. XIX w. do 1975 roku należała do powiatu chrzanowskiego (z przerwą w latach 1939-45, kiedy Nowa Góra została włączona do Generalnego Gubernatorstwa). W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą .
Zabytki i ciekawostki
-
Kościół pw. Zesłania Ducha Św. neoromańsko-neogotycki, z lat 1885-95 fundacji Potockich. Pierwotny kościół erygowany w 1313 roku spłonął w 1875 roku Odbudowany został w 1885 roku wspólnymi siłami parafian i Potockich. Koszt odbudowy wyniósł 100 tys. koron. Początkowo odbudowę prowadzono według projektu krakowskiego architekta Jacka Matusińskiego, lecz później wprowadzono szereg zmian w projekcie odbudowy i dzieło kontunuował dalej krzeszowicki architekt Kazimierz Piotrowski. Świątynia została poświęcona przez ks. bpa. krakowskiego Jana Puzynę 11 września 1896 roku. Drewniana dzwonnica, która pamięta czasy świetności dawnego miasta, znajduje się w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym (skansenie w Wygiełzowie).
-
Kolumna Jana Kazimierza z XVII w., kamienna z barokowym posążkiem tzw. Jezusa Frasobliwego, dwukrotnie odnowiona (1807, 1959)[1], ustawiona na ryneczku. Ufundowana przez króla.