Deze cache is neergelegd ter ere van het Hoornse Cache Event 2015.
This cache is placed in honor of the Hoorns Cache Event 2015.
Daliegaten
Als u goed kijkt kunt u in het landschap een uniek verschijnsel ontdekken, zogenaamde Daliegaten.
Om te begrijpen wat Daliegaten nu precies zijn, gaan we eerst wat leren over de geologie van West Friesland.
Tijdens de laatste IJstijd (Weichselien)
Als eerste een klein stukje algemene geologie van Nederland, tijdens de laatste ijstijd lag de zeespiegel aanzienlijk lager dan het huidige NAP, ruim meer dan 100 meter, dit kwam doordat er grote hoeveelheden water lagen opgeslagen in de enorme ijskappen in het noorden.
Door het gewicht van deze ijskappen werd het huidige Scandinavië aanzienlijk omlaag gedrukt en de gebieden ten zuiden werden omhoog gedrukt, dit noemt met de zo genaamde "Forebulge". Er zijn schattingen dat in het midden van de huidige Noordzee, het land ongeveer 170 meter omhoog gedrukt werd. Het schanierpunt van deze lag ongeveer in het hudige Denemarken.
Op deze schematische weergeving is goed te zien hoe dit in zijn werk ging:
De ligging van de ijskappen in het noorden van Europa was als volgt:
Tevens lagen er grote hoeveelheden water opgeslagen in deze ijskappen, hierdoor was de Noordzee en onze omgeving droog, er was sprake van een pooltoendra.
Tijdens koudere perioden was het een onherbergzaam gebied waarin weinig groeide, tijdens (relatief) warmere perioden groeide er grassen en soms kleine bossen waarin kuddes mamoeten en andere dieren leefden.
Er was bewoning tijdens warmere perioden, op de schaars begroeide toendra's hebben mammoeten geleefd. Nog regelmatig worden er door Noordzee vissers botten van deze enorme olifanten uit zee gevist.
foto: Rijksmuseum van oudheden
Tijdens de koudere perioden zullen er zeer waarschijnlijk geen mensen gewoond hebben.
Na de IJstijd
Toen het ijs ging smelten verdween de enorme druk op Scandinavië en kon de bodem zich weer langzaam aan herstellen, men spreekt dan over een postglaciale bodemdaling in onze gebieden en een postglaciale bodemstijging in de gebieden waar eerder de ijskappen lagen. In onze regio schat men dat het land ongeveer 10 meter hoger lag door de ijskappen in het Noorden, Scandinavië is na het smelten van het ijs al ruim 400 meter omhoog gekomen.
Tevens vulde de Noordzee zich weer door het vrijgekomen water en langzaam maar zeker kwam de kustlijn weer in onze gebieden te liggen, dat was zo een 8000 jaar geleden.
Tevens steeg het grondwater niveau waardoor er onder andere laagveen kon ontstaan. In deze gebieden waren door het natte karakter veel moerassen, als de planten van deze moerassen afsterven, komen ze in het water terecht. Hier ontbrak het aan zuurstof en bacteriën om het te verteren en zo onstaat over lange periodes veen.
In andere delen, waar de zee meer vrij spel had, werden diverse materialen afgezet als zeeklei en zeezand.
Alles bij elkaar resulteerd in een zeer gevarieerde bodemopbouw.
Op onderstaande kaart is te zien hoe de situatie eruit zag rond 5500 v. Chr. en 2750 v. Chr.
bron. Wikipedia.
Voor ons gebied (West Friesland) kunnen we vooral groene en bruine gebieden onderscheiden, de groene gebieden zijn getijde gebieden als kwelders (denk aan het huidige Waddengebied), de bruine gebieden zijn veen gronden.
Er zijn ook nog enkele licht gele gebieden te onderscheiden, dit zijn strandwallen en dekzand, onder andere Wieringen ligt op zo een strandwal. Het dekzand is tijdens het Weicheselien afgezet.
Het is duidelijk te zien dat de veengebieden zich langzaam maar zeker uitbreiden over de kwelders / mariene afzetingen.
Daliegaten
Ook nu nog zijn de verschillen in de bodemopbouw te zien in het landschap, het zei met wat moeite. Dit kan aan de hand van de zgn. Daliegaten.
Stadium 1: dikke laag veen op minerale klei
Rond het jaar 1000 na Chr. is een groot deel van West Frieland bedekt onder een dikke laag veen. Voor de (natuurlijke) ontwatering van dit veen lagen er het en der riviertjes, langs deze riviertjes kwamen de eerste bewoners deze streken bevolken.
Stadium 2: veen laag begint te zakken / verdwijnen door ontwatering
Nu mensen hier gaan wonen en akkerbouw en veeteelt gaan bedrijven, worden er sloten en dijkjes gebouwd, hierdoor watert het veen af.
Ontwatering van het veen maakt eerst voedingstoffen vrij. Het veen klinkt in en zakt. Later raken deze voedingstoffen uitgeput.
Stadium 3: men gaat de minerale klei winnen uit putten, waar men later veen in terug stort.
De mensen graven putten in het veen om minerale klei onder het veen naar boven te halen. Ze verspreiden de klei over de akkers om de grond weer vruchtbaar te maken. De gaten worden opgevuld met afgegraven veen en afval (postscherven, voedselresten en soms dode huisdieren).
Door de ontwatering verteert het veen en zakt het verder in.
Stadium 4: veenlaag geheel verdwenen, op restanten in de daliegaten na.
Daliegaten bloot gelegd nabij de Kolk van Dussen. Het veen heeft een zwarte kleur, waar de klei grijs is.
een dwarsdoorsnede van een daliegat nabij Ursem
Foto van een Daliegat nabij de Weel.
Op bovenstaande foto is het daliegat ook duidelijk herkenbaar, er heerst een duidelijke ronde depressie (verlaging van het landschap) welke langer nat blijft.
Tevens zal er andere vegetatie voor kunnen komen, als vocht minnende planten.
SVP voor de vragen het land niet betreden!
Vragen:
- Vanaf het hek kun je een plek ontdekken die duidelijk afwijkt van de omgeving, waaruit zou je kunnen opmaken dat het hier een daliegat betreft?
- Beschijf een aantal aspecten waarom dit een Daliegat zou kunnen zijn.
- We zouden het leuk vinden als je een foto van je team bij je log zet (niet verplicht)
Antwoorden via ons profiel svp
Geraadpleegde literatuur / informatie:
- Wikipedia, Nederland tijdens de laatste IJstijd
- Website, "Het ontstaan van West Frieland" door F.J.P.M. Kwaad
- "Natte Daliegaten en verdroogde Daliebulten in voormalige veengebieden", door J.R. Mulder en L.W. Dekker
- Verslag van Archeologisch advies bureau RAAP over onderzoek aan de kolk van Dussen.
- Stichting "de Tafeleend"
Deze cache is geplaatst door Team Bas & Noortje.
Met dank aan GeoawareGBL voor het reviewen van deze earthcache!