Zamek z piasku z dziedzińcem wysypanym żwirem EarthCache
Zamek z piasku z dziedzińcem wysypanym żwirem
-
Difficulty:
-
-
Terrain:
-
Size: 
(other)
Please note Use of geocaching.com services is subject to the terms and conditions
in our disclaimer.
Skrytka typu EarthCache nie posiada fizycznego pojemnika. Aby zaliczyć znalezienie EC powinnaś/powinieneś/powinniście udać się nad zalew Bagry, odpowiedzieć na pytania zamieszczone w opisie tej skrytki i przesłać je do mnie za pomocą formularza kontaktowego. Logować można bezpośrednio po wysłaniu odpowiedzi do mnie, a jeśli coś w nich będzie nie tak, zgłoszę się do Ciebie/do Was i pomogę w zadaniu. Powodzenia:)
Skrytka przez pewien czas była w rękach Lady Murazor, dziękuję za opiekę :)
niem. Bagger - statek-pogłębiarka z urządzeniami do pogłębiania dna, także to urządzenie.
Szukając informacji skąd wzięła się nazwa Bagry, dowiedziałam się powyższego oraz znalazłam informacje, że bagry to bagna. Nie wiem czy źródłosłów jest prawidłowy, lecz na pewno niemieckie słowo Bagger łączy nazwę zalewu z jego historią.
Region Krakowa jest obszarem występowania wielu surowców mineralnych, będących od długiego czasu obiektem intensywnego wydobycia. Jednym z miejsc, w którym dawniej prowadzono działalność wydobywczą są krakowskie zalewy Bagry i Płaszów.
Źródło grafiki: Problemy surowcowe i sozologiczne regionu Krakowa, O. Rapacz Król, J. Rutkowski, Urząd Miasta Krakowa, AGH
Trudno określić kiedy rozpoczęto wydobycie surowców w tym miejscu, wiadome jednak, że na początku korzystały z niego nieliczne płaszowskie cegielnie i prokocimskie budowy. Podczas II wojny światowej zaczęła się rozbudowa węzła kolejowego w Prokocimiu. Rozpoczęto masowe wydobycie żwiru ze wschodniej części dzisiejszych Bagrów, a także Stawu Płaszów i nieistniejących dziś małych bagrów (na przeciwko cmentarza przy ulicy Bieżanowskiej). Wybudowano stacje pomp, które wodę gromadzącą się w dołach wydobywczych odprowadzały do Wisły. W 1945 roku, podczas odwrotu okupantów, pompy wyłączono, na skutek czego wyrobiska wypełniły się wodą. Na początku lat 60. XX wieku wznowiono wydobycie żwiru, co przyczyniło się do znacznego wydłużenia zbiornika Bagry w kierunku zachodnim. Eksploatacja tego terenu trwała kilka lat i była jego ostatnią.
A kiedyś były lodowce i wylewała Wisła...
Obszar, na którym mieszczą się Bagry znajduje się w prowincji fizycznogeograficznej Północnego Podkarpacia, makroregionie Kotliny Sandomierskiej – w obrębie prawobrzeżnej części doliny Wisły, na powierzchni terasy niskiej ok. 200 m n.p.m., tj.około 4 m nad poziom rzeki. Poziom zwierciadła wody w zalewie powstałym w dawnym wyrobisku znajduje się 2-4 m poniżej powierzchni terenu.
Na powierzchni iłów mioceńskich, stanowiących podłoże doliny Wisły, zalegają piaski i żwiry rzeczno-lodowcowe, grubość warstwy wynosi ok. 10–12 m. Przykrywają je mułki rzeczne - pyły piaszczyste, gliny i gliny pylaste miąższości przeciętnej 1,2 - 3,5 m. Woda gruntowa występuje w piaskach i żwirach na głębokości 2,5 - 3,5 m. Wahania zwierciadła wody gruntowej dochodzą do 1,5 m. Z utworów aluwialnych wytworzyły się gleby III i IV klasy bonitacyjnej typu mad.
W ciągu ostatnich 20 lat poziom zwierciadła wody zalewu uległ obniżeniu o około 1 m. W wyniku obniżenia zwierciadła wody uległy odsłonięciu kilkumetrowej szerokości fragmenty brzegów.
Piasek jest luźną skałą okruchową tworzącą się zarówno w środowisku lądowym jak i wodnym. Składa się najczęściej z ziarn kwarcu, lecz także wielu innych minerałów. Jednak większość piasków ma charakter oligomiktyczny, czyli występują w nim dwa minerały lub nawet monomiktyczny składając się niemal wyłącznie lub wyłącznie z ziarn kwarcu. Znane są też piaski oligomiktyczne zbudowane w przewadze z ziarn dolomitu, gipsu, okruchów korali bądź ooidów (kuliste ziarno o koncentrycznej lub koncentryczno-promienistej budowie, złożone z jądra i otaczających powłok, o średnicy poniżej 2 mm). Niektóre piaski zawierają diamenty, złoto rodzime lub platynę rodzimą. Mogą też być bogate w cyrkon, granaty, ilmenit, magnetyt, skalenie, glaukonit bądź luźne okruchy skalne. Znane są piaski zawierające żwir czy ił.
W zależności od środowiska transportu i sedymentacji wyróżnia się m.in.: piaski wydmowe (eoliczne), piaski rzeczne, rzecznolodowcowe (fluwioglacjalne), deltowe, jeziorne oraz morskie.
Wielkość ziaren frakcji piaskowej wynosi od 0,1 do 2 mm.
Żwir jest luźną skałą okruchową złożoną z obtoczonych okruchów skalnych i mineralnych. Najczęściej tworzy się w środowisku rzecznym, morskim, rzeczno-lodowcowym (fluwioglacjalnym) lub lodowcowym (glacjalnym).
Jeśli we frakcji żwirowej ziarna są kanciaste, wtedy nazywamy je gruzem, zaś jeśli są obtoczone jest to żwir. Wielkość ziaren frakcji żwirowej wynosi od 2 do 40 mm.
Glina jest ilastą skałą osadową, powstała najczęściej w okresie czwartorzędu w wyniku nagromadzenia osadów morenowych. Jest to zatem skała złożona z minerałów ilastych, kwarcu, skaleni, substancji koloidalnych, może zawierać okruchy innych skał oraz substancje organiczne (humus, korzenie, bituminy).
Podstawową właściwością skał, dzięki której możliwe jest występowanie i przemieszczanie się wody podziemnej, jest ich porowatość lub szczelinowatość. Występowanie porów zależy od pęknięć (szczelinowatość) w różnym stopniu przenikających skały, których pochodzenie wiąże się z różnymi procesami geologicznymi oraz od budowy skał okruchowych. Wielkość odłamków warunkuje rozmiary i ogólną ilość porów. Objętość porów w skałach okruchowych zależy od wymiarów i kształtu ziaren (cząstek), ich wzajemnego ułożenia i stopnia różnoziarnistości Objętość wolnych przestrzeni wskazuje na ilość wody, jaka w danej skale może być magazynowana; wymiar i kształt przestrzeni określają przepuszczalność skały.
Zarówno piasek jak i żwir wykorzystywane są w budownictwie, nie tylko tym tradycyjnym, lecz także plażowym. Aby piasek nabrał właściwości budowlanych należy dodać do niego wody, a wiecie dlaczego?
Pomiędzy cząsteczkami wody a cząsteczkami materiału piasku występują siły przyciągające, dodatkowo oddziałuje napięcie powierzchniowe występujące w wodzie, które powoduje, że woda "chce się skurczyć". Siła z jaką woda ciągnie ku sobie dwa ziarenka piasku jest niewielka i wynosi mniej więcej 0,00001 N, lecz dla ziarenka piasku jest ona ogromna! Gdy porównamy ją z ciężarem pojedynczego ziarenka okaże się, że jest od niego około 100 razy większa, a zatem tylko jedno połączenie wodne wytwarza siłę, która byłaby w stanie utrzymać aż 100 ziarenek piasku. Brak wodnych połączeń oznacza, że ziarenka w ogóle nie chcą kleić się do siebie i piasek pozostaje sypki.
Zalew Bagry od czasu zakończenia działalności wydobywczej nabrał cech naturalnie utworzonego akwenu wodnego. Na brzegach można zaobserwować procesy erozyjne, na tafli wody fale.
Erozją nazywamy mechaniczne niszczenie skał połączone z usuwaniem odspojonego materiału. Głównym czynnikiem erozji jest energia kinetyczna, która dąży do rozluźnienia i odspojenia materiału skalnego.
Erozja powierzchniowa, zwana również erozją gleby lub erozją zboczy, ma miejsce bezpośrednio w czasie lub po deszczu oraz w czasie topnienia śniegu na powierzchniach nachylonych. Polega ona na zmywaniu, czyli ablacji gleby przez spływającą po zboczu wodę lub sączące się przez sączące się po zboczu liczne drobne strugi.
Erozja wgłębna obejmuje następujące procesy:
- eworsję tj. pogłębianie na skutek ruchu wirowego wody obciążonej grubym materiałem rumowiskowym,
- abrazję, tj. uderzanie materiałem wleczonym, co oznacza ścieranie nierówności dna przez przenoszone okruchy skalne w strumieniu wody,
- kawitację, czyli wyrywanie okruchów skalnych w strefie obniżonego ciśnienia towarzyszącego przepływowi strumienia wody o dużej prędkości,
W obszarach górskich i wyżynnych dużą rolę odgrywa rozcinanie progów i załomów skalnych - erozja wsteczna.
Erozja denna polega na rozcinaniu przez rzekę pokrywy aluwialnej, czyli na rozmywaniu i redeponowaniu osadów. Oznacza to, że prowadzi do pogłębienia koryta rzecznego i doliny rzecznej. Efektem erozji dennej jest tworzenie się głębokich, coraz węższych dolin w kształcie litery V o stromych brzegach, stopniowo się osypujących i ulegających złagodzeniu.
Erozja boczna polega na rozmywaniu i podcinaniu brzegów koryta rzecznego przez płynącą wodę. Materiał wyrywany z brzegów wklęsłych jest przenoszony i odkładany pod brzegiem wypukłym. Doprowadza do tworzenia się meandrów, wypukłego i wklęsłego brzegu oraz równiny nadrzecznej terasy zalewowej.
Erozja związana jest także z wiatrem, który sprawia, że na zbiornikach wodnych tworzą się fale. Przybój jest to wahadłowy ruch wody od brzegu i do brzegu, wywołany załamaniem się fali na płytkiej wodzie przybrzeżnej, czyli uderzanie fal o brzeg zbiornika wodnego. W wyniku przyboju następuje erozja brzegów.
Zadanie:
1. Wiedząc, że piaski i żwiry zalegają na osadach mioceńskich (trzeciorzęd), musiały pojawić się tutaj w późniejszym okresie. W jaki sposób zostały tu przetransportowane? Nazwij okres, w którym to nastąpiło.
2. Jesteś w miejscu ulokowania EC. Wyobraź sobie, że do zbudowania zamku z piasku musisz uzyskać mieszankę piasku z wodą, która będzie się nadawała do celów budowlanych. Podobno około 10 lat temu fizycy stwierdzili, że osiąga się to przy objętościowej zawartości wody (w stosunku do piasku) wynoszącej około 3% lub inny sposób to 1 wiadro wody na 50 wiader piasku.
Na brzegu, w miejscu ulokowania EC znajdziesz materiał budulcowy. Sprawdź czy da się z niego wybudować zamek. Udało się?
Opcjonalnie zrób zdjęcie swojej budowli i dołącz do logu.
3. A teraz weź piasek z brzegu w dłoń, następnie zanuż dłoń w wodzie i rozluźnij uścisk. Co dzieje się z piaskiem, czy mógłbyś wybudować zamek pod wodą? Uzasadnij swoją odpowiedź.
4. Na brzegach zbiornika następują procesy erozyjne podobne do procesów zachodzących nad morzem. Udaj się do punktów B1 i B2 oraz O1:
4a. Następnie oznacz, w którym z nich brzeg opada łagodnie, a w którym jest stromy. Czy ma to wpływ na erozję?
4b. Jaka mniej więcej jest wysokość brzegu w punkcie B1 i punkcie B2. Czy ta różnica sprawia, że będą tu miały miejsce różne rodzaje erozji?
4c. Jakie procesy erozji wystąpiły w punkcie B1 i punkcie O2? Co doprowadziło do tej erozji?
5. Wybierz się na spacer dookoła zbiornika, poniżej znajduje się zarys Bagr z podziałem na sektory A, B, C, D, E, F, G oraz oznaczeniem cyframi 1, 2, 3 elementów linii brzegowej.
Twoim zadaniem będzie odpowiedź: Skąd wzięła się tu woda? Jaki jest kolor piasku? Czy na dnie zbiornika występuje żwir czy gruz? Oznaczenie elementów linii brzegowej.
5a. Czy przekroczyłeś jakieś cieki zasilające zbiornik? W której strefie? Jeśli ich nie przekroczyłeś, to skąd wzięła się tu woda?
5b. Jaki jest kolor piasku w 3 miejscach: ulokowania EC, punkcie P1 i punkcie P2. Jak myślisz, dlaczego piasek ma taki kolor? Czy kolor piasku jest taki sam jak w punkcie ulokowania EC?
5c. W strefie pomiędzy punktami Q3 i P2, przy brzegu, na dnie zbiornika poszukaj kamieni, w miejscu dogodnego dojścia do wody wyjmij kilka małych kamyków i przyjrzyj się im. Jakiej mniej więcej wielkości są kamienie, czy są gładkie czy chropowate, obtoczone czy kanciaste? Czy jest to żwir? Skąd one się tu wzięły?
(Przy brzegu znajdują się także betonowe elementy dawniej go zabezpieczające, nie są one elementem zadania).
5d. Linia brzegowa zbiornika Bagry jest ukształtowana jak linie brzegowe naturalnych zbiorników, występują zatoczki, cyple, półwyspy. Przyporządkuj cyfrom odpowiednie nazwy: cypel, zatoka, półwysep.
Definicje słownikowe:
Cypel - wysunięta w morze, jezioro lub rzekę wąska część lądu.
Półwysep - część lądu wysunięta w morze lub w jezioro.
Zatoka - część morza lub jeziora wcinająca się w ląd.
6. Dotrzyj do punktu Q6 Boczny staw. Wahania zwierciadła wody na tym terenie dochodzą nawet do 1,5 m, jest to związane z przepuszczalnością skał i gleb.
Jak myślisz czy staw ten mógł być kiedyś częścią zalewu Bagry czy powstał niezależnie od Bagr? Czy jest on w jakiś sposób połączony z Bagrami? Jak powstał?
7. Uważajcie, żeby nie ześliznąć się do wody, kąpiel może nie być przyjemna. ;) W punkcie O1 odsłonięty jest pewien materiał skalny zmieszany z glebą. Jaki jest jego kolor? Czy po dodaniu do niego wody jest plastyczny? Czy można z niego zbudować zamek?
8. Wracając do punktu startu północną stroną zalewu Bagry przyjrzyj się brzegowi czy zaobserwowałeś jeszcze gdzieś proces erozji brzegu? Skorzystaj z planu z zadania 5 podając sektor lub podaj współrzędne GPS miejsca gdzie zaobserwowałeś erozję. Jaki jest to rodzaj erozji?
Źródła i więcej:
Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Jerzy Żaba, Videograf II, Chorzów 2006
Geomorfologia, Mieczysław Klimaszewski, PWN, Warszawa 2003
Geomorfologia, Piotr Migoń, PWN, Warszawa 2012
Hydrogeomorfologia z podstawami geologii, Jerzy Kowalski, UWP, Wrocław 2007
Problemy surowcowe i sozologiczne regionu Krakowa, O. Rapacz Król, J. Rutkowski, Urząd Miasta Krakowa, AGH
http://biomist.pl/biologia/charakterystyka-jezior/3861
http://www.fiztaszki.pl/node/86
http://www.kieruneksurowce.pl/artykul,3665,poprawianie-krajobrazuh-rekultywacja-terenow-pogorniczych-w-polskich-kopalniach-odkrywkowych-cz-iii.html
Przestrzeń rekreacyjna w mieście - rewitalizacja zalewu Bagry w Krakowie, D. Mytych, PK
Realizacja ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego rejonu zbiornika Bagry w Płaszowie Miasto Kraków, M. Bzowski, K. Bzowski, Eco-Concept, Kraków 2005
Additional Hints
(No hints available.)
Treasures
You'll collect a digital Treasure from one of these collections when you find and log this geocache:
Loading Treasures