Rijke historie
Om de dorpjes Huisduinen en Helder tijdens de 80-jarige oorlog tegen de Spaanse vloot te kunnen verdedigen, werd reeds in 1583 een eerste verde- digingswerk gebouwd. In de periode daarna zijn meer verdedigingswerken aangelegd. Tot en met de 18e eeuw was de verdediging van Den Helder zee- waarts gericht en wel door middel van de verschillende kustbatterijen (op- stelplaatsen voor kanonnen). Nadat in 1799 de Engelsen en de Russen Den Helder via de landzijde binnenvielen, werden verdedigingswerken gebouwd om een aanval over land te weerstaan.
Napoleon zag in Den Helder een strategische plek voor de vestiging van de marinevloot, en gaf daarom de opdracht tot de bouw van de marinewerf Willemsoord en een grootscheepse uitbreiding van de verdedigingswerken. Zo werden tussen 1811 en 1813 vier forten gebouwd: fort Morland, fort La- salle, fort Dugommier en fort L’Ecluse. Het verdedigingsplan van Napoleon voorzag ook in een liniedijk tussen de forten, maar dit voornemen werd pas vele jaren later uitgevoerd. In 1813 werd Napoleon in de Volkerenslag bij Leipzig verslagen. De forten en batterijen in Den Helder kregen in 1814 Nederlandse namen: Fort Kijkduin (voorheen Morland), fort Erfprins (Lasalle), fort Oostoever (Dugommier), en fort Dirksz Admiraal (L’Ecluse).
In opdracht van Koning Willem I werd rond 1825, volgens het plan van Napoleon, de liniedijk alsnog opgeworpen. Dit was nu noodzakelijk omdat het moeilijk begaanbaar kweldergebied ten zuiden van Den Helder werd omge- vormd tot de polder “het Koegras”. In deze tijd werd ook het Noordhollands Kanaal aangelegd, waardoor het noodzakelijk was aan de westkant van het kanaal een nieuw fort te bouwen: fort Westoever. Naast de aanleg van de liniedijk werden diverse bunkers en onderkomens in de Stelling gebouwd en werden de forten verbeterd. Belangrijkste functie van het vestingwerk betrof het beschermen van de Marinewerf, de Spoorweghaven en de sluizen aan de noordkant van fort Oostoever.
Een van de defensieve middelen van de Stelling was inundatie (onder water zetten van een gebied), bedoeld om de vijand op afstand te houden. Via de sluis bij fort Oostoever kon water vanuit de zee worden ingelaten. Via de fort- gracht, het Noordhollands Kanaal en de buitengracht van de liniedijk kon het gebied ten zuiden van de Stelling onder water worden gezet.
Tijdens WOII heeft de Duitse krijgsmacht diverse bouwwerken toegevoegd. Den Helder vormde namelijk een belangrijk onderdeel van de Atlantikwall, de grootste verdedigingslinie ooit in West-Europa gebouwd. De forten wer- den uitgebreid met onder meer geschutskoepels, betonnen daken en on- derkomens. Aan de voet van fort Kijkduin werd een bunkercomplex in de duinen gebouwd. Het aangrenzende terrein diende voor de munitiebevoor- rading, met een administratiekantoor dat in Den Helder bekend staat als “het Casino”. De Duitse legeronderdelen bouwden in Den Helder meer dan 300 bunkers, waarvan vele nog zijn terug te vinden in het gebied van de Stelling.
Beginpunt
De route begint bij Hotel Den Helder aan de Marsdiepstraat; hier is parkeergelegenheid. Vanaf de parkeerplaats loopt u linksaf richting de Middenweg. U ziet gemetselde muren op de koppen van de liniedijk, daar waar de Middenweg de liniedijk doorsnijdt. Deze coupures zijn in het kader van de restauratie van de liniedijk begin 2009 gebouwd. Deze hebben in de historie nooit bestaan, simpelweg omdat er toen geen wegen waren die de liniedijk doorkruisten. De coupures accentueren de liniedijk, en maken duidelijk waar men de Stelling binnenkomt. Wanneer u op de brug staat ziet u aan uw linkerhand een coupure en een aanzet tot restauratie van de liniedijk. Het brede water is de liniegracht, deze ligt aan de buitenzijde van de liniedijk. Het eerste stuk van de wandeling gaat over deze dijk.
Timorpark
Het Timorpark is een typisch jaren dertig stadspark, waar de kenmerken van de Engelse landschapsstijl duidelijk herkenbaar zijn. In het park zijn diverse bunkers te vinden. Op de liniedijk staat een bomvrije remise, die gebouwd is door de Nederlanders in 1886-1887. In totaal zijn er drie van deze remises gebouwd, waarvan er nog twee over zijn. De route gaat over de remise heen. Daarnaast staan er ook Duitse bunkers in het park. Bijzonder is de bunker aan de andere kant van het park, die functioneerde als hospitaal. In Nederland werden er hiervan slechts zes gebouwd en deze bunker is één van de laatste die nog intact is.
Direct aan uw linkerzijde komt u een ‘Kabel Ausführungs Punkt’ tegen. Dit is een Duitse bunker, die aangelegd was voor de tele- foonverbindingen ten behoeve van communicatie tussen de diverse bunkers.
Liniedijk
Hier is het oorspronkelijke profiel van de liniedijk gedeeltelijk zichtbaar. U loopt aan de binnenzijde van de dijk. De binnenzijde van de liniedijk had een getrapt profiel, zodat de manschappen op het hoger gelegen smalle pad geknield over de kruin van de dijk konden vuren. Het lager gelegen brede pad, waar u loopt, vormde een ‘gedekte weg’: de manschappen en het transport tussen de forten bleven hierdoor vrij van het vijandelijke vuur. De buitenzijde van de liniedijk moest een hindernis vormen voor de vijand. Het buitengebied kon men onder water laten lopen; de liniedijk diende dan als waterkering. Daarnaast vormde de liniegracht met de rietoevers een moeilijk doordringbare hindernis. De buitenzijde van de liniedijk werd gevormd door een steile helling die was begroeid met doornhagen.
Fort Erfprins
De route gaat over de buitenwal van fort Erfprins. Aan uw linkerhand ziet u het fort liggen. Op de liniedijk vindt u een scherfvrij onderkomen. Dit is een betonnen gebouw met vleugelmuren dat bestemd was voor de huisvesting van officieren, onderofficieren en manschappen. Tussen 1901 en 1907 zijn er op de liniedijk en de forten acht van deze scherfvrije onderkomens gebouwd. Een aantal hiervan is nog intact. Fort Erfprins is tussen 1811 en 1813 gebouwd en heette toen ‘fort Lasalle’. Het fort is een groot, vijfhoekig, gebastionneerd verdedigingswerk en had oor- spronkelijk drie ravelijnen. Dit zijn versterkte eilanden die zich aan de buiten- kant van de vestingwal bevinden en dienden als toegangspoort of verdedigingspunt. In 1836 werden twee bomvrije poorten gebouwd en in 1861 een bomvrij hospitaal op het fort. Deze zijn alle drie nog aanwezig. De noordelijke gracht werd in 1875 gedeeltelijk gedempt waarbij één ravelijn verviel.
Bomvrije kazerne
Aan uw linkerzijde ziet u een grondwal. Hieronder ligt een Nederlandse bomvrije kazerne, die was ingericht voor de huisvesting van 1000 man. Daarbovenop stond een grote kustbatterij. Het is met 283 meter de langste bomvrije kazerne van Nederland. De kazerne is eigendom van Defensie en is enkel bij hoge uitzondering te bezichtigen. Batterij Kaaphoofd Het weidse uitzicht over het Marsdiep was de reden dat hier batterij Kaaphoofd werd gebouwd. De Nederlandse batterij werd bewapend met kanonnen en voorzien van twee kogelgloeiovens (ovens waarin men de kogels roodgloeiend stookte om deze gloeiend en wel weg te schieten), een wacht- huis dat ruimte bood voor de huisvesting van 30 man en de opslag van mu- nitie. Als gevolg van de ophoging van de zeewering tot Deltahoogte in de jaren ’60 is de batterij grotendeels verdwenen. Van de Nederlandse batterij Kaaphoofd is nu alleen nog het kruitmagazijn aanwezig.
Fort Kijkduin
Fort Kijkduin is altijd een belangrijk punt geweest voor de kustbewaking. Aan het begin van de 19e eeuw was er al een batterij aanwezig en in opdracht van Napoleon werd hier in 1811 begonnen met de bouw van fort Morland. In 1814 kreeg dit fort de naam Kijkduin, genoemd naar het duin waarop het was gebouwd. Het fort bood aan meer dan 700 soldaten huisvesting en kent een uitgebreid onderaards gangenstelsel dat voor publiek toegankelijk is. In 1996 opende Prins Willem-Alexander het schitterend gerestaureerde fort en het voor Europa unieke zeeaquarium in de onderaardse beuken. Wilt u meer weten over de restauratie en de geschiedenis van het fort, en wat er allemaal op deze historische plek is gebeurd, breng dan een bezoek aan het fort. Ook kunt u hier wat eten of drinken.
Wanneer u voor het fort staat heeft u mooi zicht over het dorp Huisduinen en de Grafelijkheidsduinen.
Bunkercomplexen in de Grafelijkheidsduinen
Aan de voet van fort Kijkduin liggen in de Grafelijkheidsduinen vele restanten van militaire verdedigingswerken uit de periode 1916 tot en met de Tweede Wereldoorlog. Het militaire verdedigingscomplex dat ten zuiden van het fort ligt, is tussen 1916 en 1939 gebouwd als onderdeel van de Stelling van Den Helder. De bouwwerken bestaan onder andere uit betonnen loopgraven, onderkomens voor manschappen, schuilplaatsen, een waarnemingspost en geschutsem- placementen. Verder naar het oosten ligt een Duits bunkercomplex in het duinlandschap. De meeste bunkers waren onderkomens voor de manschappen. Bijzonder is de Kroontjesbunker, waar het hoofdkwartier gevestigd was die het bevel voerde over de luchtafweer. Deze bunker behoort tot de laatste twee overgebleven commandobunkers van dit type in Europa; de andere staat in Frankrijk.
Het Galgenveld
Dit lager gelegen terrein aan de voet van fort Kijkduin was vroeger een galgenveld in het duingebied. Hier werden muitende zeelieden opgeknoopt. De plek bood uitzicht op de rede van Texel en de opgeknoopte muiters dienden als afschrikwekkend voorbeeld aan andere Oost-Indië gangers. In WOII bouwden de Duitsers een munitie- loods en een administratiekantoor/ annex logementgebouw (het Casino) op het Galgenveld. Het gebied werd ontsloten door een poortgebouw. Hier was het ‘Marine Artillerie Waffenkommando’ gevestigd, die zorgde voor de aanvoer van voorraden en de instandhouding van de wapens. De drie gebouwen zijn inmiddels Rijksmonument. Het gebied zal komende jaren ontwikkeld worden tot woongebied, met een aantal bijzondere functies in de monumenten.
Huisduiner poldertje
U loopt nu door het Huisduinerpoldertje, wat een belangrijk gebied is voor verschillende weidevogels. Door het brakke milieu als gevolg van de zeewind komen er bijzondere plantensoorten voor. Vanaf hier is fort Erfprins goed zichtbaar. Door het ontbreken van begroeiing had men vanuit het fort goed zicht op de vijand. Om die reden wordt dit open landschap een schootsveld genoemd.
