Witamy w Nowym Mieście Lubawskim "S"
W 1626 roku król szwedzki Gustaw Adolf zaatakował ze swoją armią Pomorze. Wojska nieprzyjaciela dotarły do granic ziemi lubawskiej pod koniec 1628 roku. W początkach 1629 roku wojsko polskie pod dowództwem hetmana Stanisława Koniecpolskiego starało się odzyskać utraconą w październiku ubiegłego roku Brodnicę. Z pomocą obleganemu przez Polaków miastu wyruszył z Ostródy feldmarszałek Herman Wrangler, który na swojej drodze napotkał nie zdobyte do tej pory Nowe Miasto Lubawskie. Pruski dowódca widząc miasto z piękną gotycką i bogato wyposażoną bazyliką, postanowił rozpocząć oblężenie. Liczył, że mieszkańcy ugną się przed szwedzką potęgą i szybko wpuszczą go za miejskie mury. Miasto było jednak dobrze przygotowane do obrony i odparło wojska marszałka Wranglera nie ponosząc przy tym większych strat. Podobno miasto stawiało tak silny opór, że na miejsce przybył sam król szwedzki Gustaw Adolf, który chciał na własne oczy zobaczyć bohaterską obronę Nowomieszczan. Według wielu podań skandynawski monarcha osobiście wziął udział w bitwie i został ranny w ucho. Po wielu dniach nieudanego oblężenia Nowego Miasta Lubawskiego feldmarszałek Herman Wrangler zakończył oblężenie i ruszył w kierunku obleganej przez Polaków Brodnicy.
Bardzo poważne skutki dla mieszkańców ziemi lubawskiej przyniósł „potop szwedzki” w trakcie którego najeźdźcy ograbili klasztor w Łąkach Bratiańskich oraz doszczętnie zniszczyli Kurzętnik. 20 listopada 1655 roku szwedzki generał Steenbeck wkroczył do Brodnicy, a następnie do Lidzbarka Welskiego zabierając lub niszcząc okolicznym mieszkańcom dobytek całego życia.
W 1656 roku Szwedzi zdobyli po raz pierwszy Nowe Miasto Lubawskie, które spustoszyli i obrabowali. Ocalała tylko część skarbca kościelnego, który został ukryty. Pozostałe kosztowności za zgodą władzy kościelnej, przekazano magistratowi na zapłacenie okupu okupantowi. Magistrat kosztowności te zastawił u Żyda Rechenbergera w Toruniu co pozwoliło zapłacić okup. Szwedzi oblegali Nowe Miasto jeszcze kilkakrotnie, a ostatecznie opuścili je dopiero w 1708 roku. Działania wojenne prowadzone podczas wojny oraz liczne gnijące ciała żołnierzy obu stron doprowadziły w 1657 roku do wybuchu zarazy zwanej „morowym powietrzem”. Zmarło wówczas wielu Szwedów, którzy rozbili obóz w okolicy Łąk Bratiańskich.
W bazylice nowomiejskiej znajduje się malowidło ścienne, w drugim przęśle ściany północnej, które przedstawia oblężenie miasta przez oddziały lisowczyków w 1625 roku. Miasta nie zdobyli, jak wierzono dzięki opiece nad nim Matki Boskiej, co uwiecznione zostało na malowidle.
