Ludna wyspa EarthCache
-
Difficulty:
-
-
Terrain:
-
Size: 
(other)
Please note Use of geocaching.com services is subject to the terms and conditions
in our disclaimer.
Skrytka typu EarthCache nie posiada fizycznego pojemnika. Aby zaliczyć znalezienie EC powinnaś/powinieneś/powinniście udać się na miejsce, odpowiedzieć na pytania w opisie i przesłać do mnie odpowiedzi za pomocą formularza kontaktowego. Logować można bezpośrednio po wysłaniu odpowiedzi do mnie, a jeśli coś w nich będzie nie tak, zgłoszę się do Ciebie/do Was i pomogę w zadaniu. Powodzenia:)
Skrytka została stworzona przez catnh. Zdjęcia i treść są własnością catnh.
Dziękuję wszystkim za odwiedzenie tej skrytki, którą przekazałam w dobre ręce. :)
Uwaga! Przy wysokim stanie Dunajca, wejście na wyspę może być niemożliwe.
Zadanie:
Tym razem troszkę się pobawimy. Proszę nie czytaj opisu tego EC przed odpowiedzeniem na pierwsze pytanie.
1. Słowo WYSPA. Podaj pierwsze skojarzenie jakie nasunęło Ci się w głowie w związku z tym słowem. Jeśli chcesz, możesz napisać jak myślisz skąd takie skojarzenie?
Pozostałe pytania po przerwie, którą będzie opis. :)
Pewnie każdy wie, że wyspa to kawałek lądu otoczony ze wszystkich stron wodą, lecz czy zastanawialiście się skąd wzięły się wyspy?
Można wydzielić 6 podstawowych rodzajów wysp:
1. kontynentalne
2. pływowe
3. barierowe
4. oceaniczne
5. koralowe
6. sztuczne
Wyspy kontynentalne były niegdyś połączone z kontynentem i są połączone z nim szelfem kontynentalnym. Niektóre z nich zostały utworzone z fragmentów, które oddzieliły się od kontynentu.
Miliony lat temu na Ziemi istniał tylko jeden duży superkontynent - Pangea. W wyniku powolnych ruchów skorupy ziemskiej kontynent ten rozpadł się na części, które zaczęły się od siebie oddalać. Podczas rozpadu, niewielkie fragmenty lądu "odłamały się" i stały się wyspami. Przykładem takich wysp są Grenlandia i Madagaskar.
Inne wyspy kontynentalne utworzyły się w wyniku zmian poziomu morza. Pod koniec ostatniego zlodowacenia, około 18 000 lat temu, część wody na Ziemi została zamrożona w lodowcach, przez co poziom morza był znacznie niższy niż obecnie. Następnie lodowce zaczęły topnieć, poziom morza wzrósł, wiele obszarów zostało zalanych, a te, które wystawały ponad wodę utworzyły wyspy. Przykładem są Wyspy Brytyjskie.
Niektóre duże wyspy kontynentalne zostały oderwane od szelfu kontynentalnego, lecz nadal są związane z kontynentem. Są to tzw. mikrokontynenty. Przykładem jest Zealandia, która jest mikrokontynentem Australii. Zealandia jest niemalże całkowicie pod wodą.
Wyspy kontynentalne mogą się tworzyć również poprzez erozję i wietrzenie. Wyspy pływowe, to takie wyspy, które łączą się z lądem za pomocą grobli, którą jest brzeg, który nie uległ całkowitej erozji, ale jest pod wodą w czasie przypływu. Przykładem jest wyspa Mont Saint-Michel we Francji.
Wyspy barierowe są wąskie i leżą równolegle do linii brzegowej. Niektóre z nich są częścią szelfu kontynentalnego (kontynentalne), tworzą je wtedy osady piasku, mułu i żwiru. Wyspami barierowymi mogą być również wyspy koralowe, wykonane z miliardów maleńkich pancerzyków koralowców. Wyspy barierowe są oddzielone od brzegu przez lagunę. Są one nazywane wyspami barierowymi, ponieważ działają one jak bariera między oceanem a lądem. Chronią one wybrzeże przed bezpośrednim wpływem fal, burzy i wiatrów.
Prądy morskie nanosząc piasek tworzą łachy równolegle do linii brzegowej. Spiętrzone łachy piachu mogą wznieść się ponad wodą i utworzyć wyspy. W ten sposób także mogą powstać wyspy barierowe, ale nie tylko… Tak działają też prądy rzeczne tworząc wyspy w rzekach. Te same prądy mogą także obniżyć lub całkowicie zniszczyć wyspy. Jednak należy pamiętać, że ruchome ławice nie są wyspami.
Jeszcze inne wyspy barierowe powstały z materiałów pozostawionych przez lodowce epoki lodowcowej. Gdy lodowce topniały, pozostawiały stosy skał, gleb i żwiru. Te stosy gruzu nazywane są morenami. Wraz z topnieniem lodowca, nastąpiły powodzie i tereny przybrzeżne zostały zalane, w ten sposób moreny otoczyła woda. Przykładem takich wysp są Long Island czy Nantucket.
Podczas topnienia lodowców powstały nie tylko wyspy morenowe. Lodowce topniejąc pozostawiały także piasek, który był w nich uwięziony, w ten sposób tworzyły się wydmy. Wzrastający poziom mórz podczas topnienia lodowców, spowodował, że takie wydmy przybrzeżne zostały otoczone wodą. W ten sposób powstały nisko położone, piaszczyste wyspy. Przykładem są wyspy Outer Banks u wybrzeża Stanów Zjednoczonych.
Wyspy oceaniczne, znane również jako wyspy wulkaniczne, są tworzone przez wybuchy wulkanów na dnie oceanu. Bez względu na ich wysokość, znane są także pod nazwą "wysokich wysp”, zaś wyspy kontynentalne czy koralowe, niezależnie od tego, że mogą być o setki metrów wyższe od wysp oceanicznych, nazywane są “niskimi wyspami”.
Podczas erupcji wulkanów, lawa buduje warstwy, które mogą w końcu “złamać” powierzchnię wody. Gdy szczyty wulkanów pojawiają się nad wodą, wtedy zaczyna formować się wyspa. Jeśli zaś wulkan pozostaje pod powierzchnią wody, wtedy nazywamy taki uformowany wypływ lawy, górą podwodną czy też górą podmorską.
Wyspy oceaniczne mogą się tworzyć z różnych rodzajów wulkanów. W strefach subdukcji, gdzie jedna płyta tektoniczna przesuwa się nad drugą np. Japonia jest położona w miejscu czterech płyt tektonicznych. Dwie z tych płyt, płyta Euroazjatycka na zachodzie i płyta Ameryki Północnej na północy, są związane z szelfem kontynentalnym. Pozostałe dwie, płyta Filipińska i płyta Pacyfiku, są oceaniczne. W strefie subdukcji, ciężkie płyty oceaniczne są wciągane pod lżejsze płyty Eurazji i Ameryki Północnej. Wyspy Japonii są jednymi z najbardziej aktywnych wulkaniczne obszarów na świecie.
Innym rodzajem wysp oceanicznych są wyspy związane z występowaniem plam gorąca. Plama gorąca powstaje nad pióropuszem płaszcza, który powstaje w wyniku przerwy w skorupie ziemskiej. Pióropusze płaszcza mogą przez długi czas pozostawać w tym samym miejscu, ale litosfera przesuwa się nad nimi. Przez miliony lat, pojedyncze plamy gorąca utworzyły Hawaje, które są wciąż tworzone przez Mauna Loa i Kilauea, dwa wulkany leżące na plamie gorąca. Najnowsza, dopiero powstająca Hawajska wyspa, Loihi, znajduje się również nad plamą gorąca, ale jest jeszcze górą podwodną pod powierzchnią Pacyfiku.
Kolejny typem wysp, są wyspy koralowe, są to niskie wyspy, które powstały w ciepłych wodach z malutkich zwierząt morskich zwanych koralami. Korale mają twarde szkielety zewnętrzne zbudowane z węglanu wapnia. Materiał ten jest podobny do muszli morskich stworzeń takich jak małże.
Kolonie korali mogą tworzyć ogromne rafy. Niektóre rafy koralowe mogą rosnąć tworząc grube warstwy na dnie morskim, aż przełamią powierzchnię wody, tworząc wyspy koralowe. Inne materiały organiczne i nieorganiczne, takie jak skały i piasek, pomagają stworzyć wyspy koralowe. Wyspy na Bahamach, w Oceanie Atlantyckim i Morzu Karaibskim, są wyspami koralowymi.
Innym rodzajem wyspy koralowej jest atol. Atol jest to rafa koralowa, która powstaje jako pierścień wokół wulkanu, który otacza lagunę. Wulkan powoli zapada się w morze, ale rafa nadal rośnie. Atole występują przede wszystkim na Pacyfiku i Oceanie Indyjskim.
Wyspy mogą też powstawać sztucznie, w wyniku działań człowieka. Sztuczne wyspy powstają w różny sposób. Można rozbudować część już istniejącej wyspy, stwarzając w ten sposób więcej gruntów ornych na rzecz rozwoju lub rolnictwa. W XIV wieku lud Nahua w Meksyku, stworzył swoją stolicę - Tenochtitlan, na sztucznej wyspie na jeziorze Texcoco.
Sztuczne wyspy mogą być również tworzone z materiału wniesionego z zewnątrz. W Dubaju z piasku pozyskiwanego z Zatoki Perskiej i rozpylanego w pobliżu brzegu utworzono ogromne sztuczne wyspy w kształcie palm i mapy świata.
Wiele łańcuchów wysp jest kombinacją różnych typów wysp. Przykładowo Seszele zbudowane są z granitu wysp kontynentalnych i wysp koralowych.
Znany Wam jest ogólny system powstawania wysp, więc przejdźmy teraz do systemu powstawania wysp rzecznych.
W rzece zachodzą rozmaite procesy erozyjne, ich szybkość zależy od przepływu wody w danym cieku. Jednakże rzeka prowadzi nie tylko działalność niszczącą, ma także moc budującą, osadza przenoszony przez nią materiał, czyli akumuluje go.
Materiał zabierany i przemieszczany przez rzekę podlega rozdrabnianiu, obtaczaniu i segregacji. Im mniejszy spadek rzeki tym materiał przez nią transportowany jest drobniejszy. Materiał skalny, którego rzeka nie jest w stanie dalej przenosić jest osadzany w jej korycie. Osady te nazywamy aluwiami, lecz w przypadku deponowania osadów bezpośrednio przez działalność rzeki używa się zawężonego określenia osady fluwialne. Tworzą one różnego typu mielizny, łachy, które z czasem mogą przekształcać się w wyspy (kępy) porośnięte roślinnością typu łęgowego. Najgrubsze frakcje, czyli żwiry lub głazy występują na odcinkach górskich, gdzie silne wezbrania oraz duże spadki hydrauliczne dostarczają energii do transportu grubszego materiału. W dolnych odcinkach rzek o niewielkich nachyleniach koryta w osadach aluwialnych dominują piaski jedynie z domieszką grubszego materiału, który transportowany jest podczas okresowych powodzi. Wyspa rzeczna powstała w wyniku deponowania materiałów będzie w podstawie zawierała gruby materiał skalny, zaś jej powierzchnię będą pokrywały osady lżejsze. Rzeki wylewając pozostawiają żyzne osady aluwialne, stąd mamy glebę zwaną madą rzeczną. Wyspy powoli zarastają, stają się siedliskiem wielu roślin i zwierząt.
Wyspa rzeczna może także powstać poprzez odcięcie kawałka lądu (np. cypla - wysunięta w morze, jezioro lub rzekę wąska część lądu) w sposób naturalny lub poprzez ingerencję człowieka. Odcięcie to może nastąpić poprzez wykopanie kanału przez człowieka, ale także poprzez niszczącą działalność rzeki.
Zadanie - ciąg dalszy:
[PL]
Moim pierwszym skojarzeniem ze słowem wyspa był Ostrów Tumski, gdyż na pierwszym roku studiów miałam egzamin z historii Polski, zaś do egzaminu należało przygotować materiał z czasopisma i nauczyć się historii następującej po czasie, o którym mówiło czasopismo. Mój wybór padł na numer opisujący czasy pogańskie, początki państwowości, architekturę średniowieczną i tam m.in. były rzuty co ciekawszych zabytków, głównie architektury sakralnej. Obecnie nie pamiętam czy wyjaśnienie słowa Ostrów odbyło się w czasopiśmie czy przez egzaminującego, lecz dowiedziałam się, że słowo Ostrów oznacza wyspę, a Tum oznacza kościół wyższej rangi i tak na fali fascynacji kolegiatą w Tumie, historią Ostrowów i Panem Samochodzikiem mój mózg ma połączenie na linii: Wyspa - Ostrów - Tum = Ostrów Tumski.
2. Na podstawie mojego wywodu skojarzeniowego, wydawałoby się, że ta oto wyspa powinna nazywać się Ostrów, lecz nosi inną nazwę. Czy na pewno jest to wyspa? Uzasadnij swoją odpowiedź.
3. Wejdź na Cypel, prowadzi tam niewielka kładka. Przyjrzyj się brzegowi Cypla od strony głównego nurtu Dunajca, czy możliwe jest zbudowanie zamku z materiału dostępnego tuż przy brzegu? Jeśli tak, to z czego /jakiego materiału skalnego/ byłby ten zamek?
4. Czy Cypel jest w całości porośnięty roślinnością? Czy wysokość roślin go porastających świadczy o tym, że rosną one tu już od wielu lat czy np. od ubiegłego roku. Czy stopień sukcesji roślinnej ma wpływ na erozję wodną Cypla?
5. Jest to dość pokaźna wyspa, więc myślę, że skoro w Pieninach materiału na budowę zamku albo katedry na wodzie nie brakuje, to dlaczego by tu czegoś nie postawić? Oto pytanie nr 5. Dlaczego nic nie zbudowano na wyspie poza konstrukcją kwietnika i ławkami?
Podpowiedź: Podczas wykonywania zadania 6., idąc w stronę granicy ze Słowacją, na skalne po lewej stronie deptaka można znaleźć tabliczkę, która ułatwi odpowiedź.
6. Udaj się na spacer lub przejażdżkę rowerową do granicy Polski, możesz także wybrać się i poza granice jeśli chcesz, lecz ja tego nie wymagam. Czy można wejść na inną wyspę na tym odcinku Dunajca? Czy w ogóle są tam inne wyspy?
[EN]
1. Word ISLAND - what is your first association? If you want, you can explain why you picked this one.
2. Name of this place is "Cypel"(promontory), if this is true, is it an island? Explain why?
3. Go to "Cypel", there is a small bridge. Take a look at the shore from the current of the Dunajec river. Is it possible to build castle if you have only building materials from the shore?
4. Is "Cypel" covered with plants? What can you say about height of the plants - do you think they grew here for many years or for example around a year? Does plant succession level affecting water erosion of "Cypel"?
5. It's quite big island, why there isn't any castle or cathedral on it? Why there aren't any buildings?
Hint: Walking towards the border of Poland and Slovakia (task 6), on a rock on the left you can find board which will help you answering this question.
6. Go for a walk or ride a bike to the border (optional). Is it possible to go to another island? Are there more islands?
Źródła i więcej:
http://education.nationalgeographic.com/education/encyclopedia/island/?ar_a=1 2015-05-08
http://holmes.iigw.pl/~akowalik/dydaktyka/hydr_morf/pliki/III%20MORFOLOGIA%20RZEK.pdf
Geomorfologia, Piotr Migoń, PWN, Warszawa 2012
Geomorfologia, Mieczysław Klimaszewski, PWN, Warszawa 2003
Additional Hints
(No hints available.)
Treasures
You'll collect a digital Treasure from one of these collections when you find and log this geocache:
Loading Treasures