*** Opis ***
Pamiętamy, że był taki czas w naszej odległej historii, gdy niemal cała powierzchnia Polski była oblana płytkim morzem? Na dnie tego morza powstały skały osadowe. Pierwotny układ tego typu skał wykazuje poziome położenie, ponieważ tak właśnie gromadził się układ skalny na dnie zbiornika wodnego. Charakterystyczną cechą skał osadowych jest warstwowanie, czyli tworzenie różniących się od siebie warstw skalnych jedna na drugiej. Dlaczego? Z powodu zmian warunków klimatycznych lub innych czynników środowiskowych następowało zróżnicowanie osadzanego materiału. Tak naprawdę rzadkim zjawiskiem jest, aby przez dłuższy czas gromadził się jeden materiał i nie występowało warstwowanie.
Zwykle łatwo jest rozpoznać, że w terenie widzimy warstwowanie, głównie dzięki:
- różnicom frakcji (opisującej średnie rozmiary materiału okruchowego, z którego jest zbudowana),
- stopnia selekcji (wysoki stopień selekcji oznacza, że ziarna składowe skały są podobnych rozmiarów),
- składu mineralnego,
- zawartości i rodzaju spoiwa,
- orientacji (związanej z występowaniem wydłużonych lub płaskich ziaren, układających się zgodnie z kierunkiem transport)
- i upakowaniu składu (stopnia wypełnienia przez ziarna składowe przestrzeni w skale).
Poniższe rysunki prezentują sposoby zaznaczania się warstwowania w osadach i skałach. Zmiana orientacji składników widoczna jest na rys. a, zmiana frakcji na rys. b, zmiana sposobu upakowania na rys. c, zmiana składu mineralnego lub litologicznego na rys. d, zmiana rodzaju lub ilości spoiwa na rys. e.
Powyższe rysunki pochodzą z podręcznika "Przewodnik do ćwiczeń z geologii" autorstwa P. Czuba, W. Mizerski, E. Świerczewska-Gładysz.
Spróbuj dojrzeć warstwowanie na zamieszczonych niżej zdjęciach. Już na pierwszy rzut oka widać kolorowe warstwy, układające się niemal poziomo. Jeszcze więcej detali widać po bliższym zbadaniu skał.
Pierwotne położenie warstw skalnych tworzących skorupę ziemską jest w wielu miejscach zaburzone przez procesy górotwórcze, ruchy lądowo twórcze, a także przez poziome przemieszczanie i uderzanie się płyt tektonicznych. Skomplikowany rezultat działania tych potężnych sił widoczny jest na zdjęciu poniżej. Wyobraź sobie jak silne musiały być procesy, które naturalnie poziome różnokolorowe warstwy skalne ułożyły w ten misterny wzór.
Gdy warstwy skał znajdują się w swoim pierwotnym położeniu, mówimy, że mamy do czynienia z
obszarem o budowie płytowej. Spągowe (dolne) warstwy skalne są najstarsze, zaś stropowe (górne) najmłodsze. Takiej budowy są piękne miejsca pokazane na zdjęciach 1-4.
Warstwy skał osadowych mogą również być
ułożone miskowato tzn. zapadają się ku środkowi danego obszaru . Wtedy mówi się, że warstwy są ułożone nieckowato, a forma taka nazywana jest niecką lub basenem. Takie ułożenie skał sprzyja gromadzeniu się wód podziemnych, zwanych artezyjskimi.
Mogą być też
ułożone w sposób zaburzony, jak na zdjęciu 5.
Zaburzenie pierwotnego ułożenia warstw skalnych nazywamy dyskolacją.
Dyskolacje można podzielić na:
-
nieciągłe - powstające wtedy, gdy ciągłość warstw zostanie przerwana. Najczęściej spotykanym przykładem są uskoki. Powstają one na skutek pęknięcia skorupy ziemskiej i przemieszczania skał względem siebie wzdłuż pęknięcia. Wielkość przesunięcia może być różna – od paru centymetrów do wielu kilometrów;
-
ciągłe - powstające gdy warstwy skalne nie ulegają tu rozerwaniu, ale sfałdowaniu. Warstwy skalne, które powstały w rozległych zagłębieniach wypełnionych woda w skorupie ziemskiej, zwanych geosynklinami, pod wpływem ruchów górotwórczych podlegają bocznemu ściskaniu i wypiętrzaniu.
W kamieniołomie, w którym się znajdujesz, można także zaobserwować efekt opisanych wyżej zjawisk. Odwiedź to miejsce, znajdź odpowiedzi na pytania, wyślij je używając adresu mojego profilu i loguj znalezienie tego EC :)
Autorka zdjęć 1 - 5 - Lady Murazor
1 i 2 - Grand Canyon Colorado, USA
3 i 4 - southern coast of Portugal
5 - Upheaval Dome, USA
*** Zadania ***
- W punkcie "Nawis" zobaczysz kilka warstw skalnych leżących na sobie. Ile ich widzisz powyżej skały, na którą musisz wejść, by dostać się do nawisu? Zwróć uwagę na fakt, że część z nich tworzy wnękę. Jakiego koloru jest powierzchnia wnęki i dlaczego?
- W jakim kierunku nachylone są te warstwy? Czy są to warstwy różnych osadów? Jak myślisz, co spowodowało taki układ skał?
- Jaka jest różnica wysokości między dnem kamieniołomu a jego południowym szczytem (punkt "Szczyt", rozciąga się z niego świetny widok warty zdjęcia - możesz go opcjonalnie dołączyć do swojego logu)?