Rapakiwi (z języka fińskiego "Zgniły kamień") - Głaz narzutowy zlokalizowany na terenie gimnazjum przy ul. Spółdzielców 5 w Krakowie. Te oryginalne granitoidy, pamiątki ery lodowcowej często występują w Finlandii i pozostałych krajach skandynawskich, ale pojawiały się także w obydwu Amerykach oraz Indiach i Chinach.
Głazy narzutowe (nazywane także narzutniakami lub eratykami), przyniesione przez lądolody w plejstocenie, pochodzą ze starych masywów krystalicznych i skał osadowych wieku prekambryjskiego obszaru Skandynawii oraz z dna obecnego Morza Bałtyckiego. Często ich obecność wyznacza granicę największego zasięgu lądolodu. Znając miejsce pochodzenia tych skał można odtworzyć kierunki ruchu lądolodu. Istnieje ok. 200 charakterystycznych typów narzutniaków, których miejsce występowania w Skandynawii jest znane. Są to tzw. eratyki przewodnie. Niektóre powierzchnie głazów narzutowych mogą posiadać wygłady, czyli być wygładzone na skutek tarcia o podłoże podczas transportu przez lądolód. Innymi śladami ruchu widoczne półokrągłe rysy – "zadziory łukowe", wskazujące na kierunek ruchu lądolodu, opływającego kiedyś skałę przed jej oderwaniem od podłoża.. Jedynie głazy narzutowe, które od momentu wytopienia z lądolodu nie były przemieszczane mogą być pomocne przy odtworzeniu kierunku ruchu lądolodu.
Wychodnie granitów rapakiwi znajdują się na Wyspach Alandzkich głównie w północnej części największej wyspy Fasta Åland.
Wyspy Alandzkie (źródło: portalmorski.pl)
Są to skały o ceglastej barwie, zbudowane w całości z kryształów – ta cecha ujawnia się jednak dopiero po rozbiciu okazu młotkiem. Wewnątrz widoczne są duże, płaskie, czerwone lub pomarańczowe powierzchnie tabliczkowych kryształów skaleni potasowych. Mają one owalny lub pięcio-, sześciokątny kształt. Wokół nich widoczne są zielonkawe obwódki oligoklazu o średnicy 2-3 mm. Na zwietrzałej, czyli nierozbitej młotkiem powierzchni mogą mieć one barwę kremową lub jasnoszarą. W skale widoczne są także drobne plamki czarnych minerałów oraz ziarna kwarcu (owalne lub okrągłe, mają średnicę kilku milimetrów, a więc są znacznie mniejsze od kryształów skaleni).
Granit Rapakiwi z ul. Spółdzielców ma ok. 1,4 m wysokości, 5 metrów obwodu oraz waży około 5 ton (tabliczka informacyjna przy samym głazie podaje wagę 7 ton, pozostałe dane zgodne). Jego wiek określony został na 1,5 mld lat, a w podgórskie okolice przywędrował ok. 400 tys. lat temu. Do 1995 roku leżał wygodnie, wylegując się w słońcu, na jednym z brzegów rzeczki Drwinki, płynącej w okolicach osiedli Piaski Wielkie i Kozłówek, a dalej aż do Prokocimia. Niewiele brakowało, a straciłby swój eratykowy charakter, gdyż chciano go przerobić na tłuczeń drogowy. Dzięki staraniom ówczesnej SP nr 116 (obecnie Liceum Jezuitów KOSTKA) w 1995r. przetransportowano go w obecne miejsce. 25.01.1996 został uznany przez Konserwatora Przyrody za pomnik przyrody prawnie chroniony. Określany jest jako „okaz unikatowy w południowym regionie Polski, ze względu na duże rozmiary, rodzaj skały, o szczególnym znaczeniu naukowym, dydaktycznym i estetycznym”.
Głaz Rapakiwi jest jednym z dwóch pomników przyrody nieożywionej w Krakowie, drugim jest Źródło Świętojańskie w Tyńcu.
Podobny, tylko że znacznie mniejszy głaz wykopany został na sąsiednim osiedlu Wola Duchacka Wschód w połowie sierpnia 2017r. podczas budowy ciepłociągu w ramach inwestycji MPEC. Położony jest między blokami Włoska 19 a Białoruska 10. O znalezisku poinformowała mieszkanka Woli Duchackiej. Wezwani na miejsce geolodzy z Uniwersytetu Jagiellońskiego potwierdzili, że to prawdopodobnie cenny i rzadki u nas granit typu rapakiwi. Leży on na tej samej linii, co pierwotnie znajdował się głaz z ul. Spółdzielców.
na zdjęciu głaz przy ulicy Białoruskiej (źródło: wiadomoscipodgorze.pl)
Aby zaliczyć kesza musisz odpowiedzieć na poniższe pytania:
1) Z której ery geologicznej pochodzi głaz Rapa Kiwi?
2) W jakiej epoce geologicznej został przeniesiony na teren obecnego Krakowa?
3) Na którym morzu znajdują się wyspy Alandzkie, z których pochodzi Rapa Kiwi?
4) Czy na powierzchni głazu widoczne są jakieś żyły kwarcu?
5) Rapakiwi w języku fińskim oznacza „zgniłą” lub „kruchą skałę”. Rzeczywiście są to skały bardzo podatne na procesy wietrzenia i bardzo szybko ich powierzchnia ulega dezintegracji. Czy patrząc na ten głaz można to stwierdzić "gołym okiem"?
6) Czy na powierzchni głazu widoczne są ślady działalności lodowca, czyli wygłady lub zadziory łukowe? Jeśli tak to które z nich? A może jedne i drugie?
Opcjonalnie - Jeśli chcesz możesz podejść także do drugiego głazu (lokalizacja waypoint) i odpowiedzieć na dwa dodatkowe, nieobowiązkowe pytania:
7) Jaka jest przeciętna średnica widocznych na powierzchni głazu kryształów skaleni?
8) Głaz od jednej strony ma ścięty bok. W którym kierunku geograficznym jest on skierowany?
Odpowiedzi przesyłaj do nas poprzez centrum wiadomości na geocachingu. Możesz zalogować znalezienie zaraz po wysłaniu odpowiedzi. Logi bez przesłanych odpowiedzi bedą kasowane.
UWAGA!! Zwykle na noc teren szkoły jest zamykany. Czasem trafi się otwarta brama, ale zdarza się to niezwykle rzadko przy okazji jakiś dyskotek, czy innych wydarzeń w szkole. Podobnie bywa z weekendami, również może być zamknięte. Szukanie nocą (jak i w weekend) niezalecane!
Źródła:
http://geoportal.pgi.gov.pl/zrozumiec_ziemie/wycieczki/wigierski_1/dzien_III/punkt_3_2
http://parkikrajobrazowewarmiimazur.pl/wzgorzdylewskich/dolne_menu-lapidarium-tablice_sekcja_b-3.html
http://wiadomoscipodgorze.pl/cenne-rapakiwi/
https://zywaplaneta.pl/narzutniaki-eratyki/
http://geotyda.pl/miejsca/kr/rapa_kiwi.php
http://podgorze.pl/zlodowacenie-w-podgorzu/