De Spaarndammer sluizen bestaan uit een bebouwde dijk met daarin sluizen liggend in het midden van een grote waterplas. De sluizen zijn een belangrijk waterstaatkundig 'object'. Spaarndam is namelijk één van de vier plaatsen waar het wateroverschot van het grote Hoogheemraadschap van Rijnland geloosd wordt op het buitenwater. Tegenwoordig pompt een modern gemaal het meeste water naar het Noordzeekanaal. Vroeger stroomde het bij eb via spuisluizen in het IJ. De schutsluis dateert in oorsprong al uit de dertiende eeuw.
Middeleeuwse oorsprong
De eerste vermelding van een sluis bij Spaarndam dateert van 1253. Na een grote stormvloed in 1248 werd de open verbinding tussen het Spaarne en het IJ afgesloten met een dijk. Deze dijk blokkeerde ook de scheepvaart en daarom verordonneerde de graaf van Holland in 1253 dat er een 'spui' (een sluis) in de dijk moest worden aangelegd. Om de bouw van de sluis financieel mogelijk te maken moesten de passerende schepen tol betalen. Na voltooiing werd de tol vervangen door sluisgeld. De eerste sluis voor de scheepvaart was overigens nog geen echte schutsluis, maar een eenvoudige klepsluis die alleen bij gelijke waterstand in Spaarne en IJ geopend kon worden.
Vloeddeur
De spuisluizen bestonden uit houten 'pijpen' met daarin een vloeddeur. De opkomende vloed in het IJ drukte de deur dicht; daalde het water weer, dan ging de deur open en kon het polderwater uitstromen. Het aantal spuisluizen varieerde gedurende de jaren, omdat door de voortgaande ontginning van de moerasgebieden steeds meer water gespuid moest worden. Op een gegeven moment besloot men echter bredere spuisluizen te bouwen en nam het aantal weer af tot uiteindelijk de twee die er nu nog liggen.
Onderhoud en kosten
De houten spuisluizen moesten regelmatig vervangen worden en de deuren waren aan veel onderhoud onderhevig. De kosten daarvoor werden doorberekend aan de dorpen, de 'ambachten', in het spuigebied. Per spuisluis werd een vast aantal dorpen aangewezen dat voor de kosten op zou draaien. De sluizen werden dan ook naar de dorpen vernoemd. In Spaarndam treffen we onder andere de Woerdersluis aan. Het Grootwaterschap Woerden maakte geen deel uit van het Hoogheemraadschap van Rijnland, maar het spuide wel een deel van zijn water op de boezem van dit 'schap'. Het was daarom niet meer dan redelijk dat ook de 'Woerdenaren' bijdroegen aan het onderhoud van een sluis.
Een bron van conflicten
Tussen het Hoogheemraadschap, de beheerder van de sluizen, en de stad Haarlem ontstonden in de loop der eeuwen vele conflicten. In 1560 verlangde Haarlem bijvoorbeeld de bouw van een grote schutsluis. Het Hoogheemraadschap verzette zich hiertegen, omdat zij bang was dat een houten sluis een zwakke plek in de dijk zou vormen. Haarlem beloofde daarom een moderne, hardstenen sluis. Na moeizame onderhandelingen startte in 1567 de bouw. Tot de voltooiing bestond er extra gevaar voor overstromingen. Een storm in oktober 1568 leidde bijna tot een dijkdoorbraak en daarom kwam het bevel van het Hoogheemraadschap om een extra dijk vóór de sluis te bouwen.
Wederzijdse beschuldigingen
Kort na de voltooiing van de extra dijk in 1570 werd Haarlem belegerd door de Spanjaarden. Van de dure sluis had de stad geen enkel profijt meer en effectief toezicht op de sluis was niet mogelijk. Na de oorlog was Haarlem verplicht de zware schade aan de sluis te herstellen, maar de stad kon de kosten niet opbrengen en verweet het Hoogheemraadschap verwaarlozing van contractuele verplichting en goed beheer. Na veel wederzijdse beschuldigingen en na tussenkomst van de Prins van Oranje, werd besloten de reparatie te laten uitvoeren door het Hoogheemraadschap en Haarlem zou een deel van de kosten dragen.
Jaren later...
Inmiddels is de Grote Sluis niet meer weg te denken uit het Spaardamse straatbeeld. Menig mondelinge bewegwijzering noemt de sluis als markant navigatiepunt. Het eeuwenlange gebruik van de Sluis heeft aan de grondslag gelegen van verschillende renovaties; de laatste in 2009/2010. Door de tegenwoordige intensiteit van het wegverkeer, is de Sluis inmiddels ook een doelwit geworden voor sluipverkeer. Woon-werkverkeer wat via Spaarndam snel naar Amsterdam wil reizen, wordt echter gestopt door een inrijverbod op maandag tot en met vrijdag van 7.00 tot 9.00 uur in oostelijke richting. De Grote Sluis vormt de grens tussen Spaarndam-West en Spaarndam-Oost en tussen de gemeenten Haarlem en Haarlemmerliede en Spaarnwoude, waarbij de gehele sluis en brug nog toebehoort aan de gemeente Haarlem.
(Over de andere nog actieve sluis in Spaarndam, de Kolksluis, kun je meer over te weten komen via GC51YEB Sluis van Spaarndam - De Kolk)
Bronnen:
Tekst: Oneindig Noord-Holland; Foto's: Noord-Hollands Archief
Wanneer je op het aangegeven coördinaat staat, kun je de Grote Sluis goed bekijken en heb je naar beide kanten van de sluis een mooi uitzicht.
Vragen:
- In welke gemeente bevind je je, wanneer je op deze plek staat? De gestapeltelde woordwaarde van deze gemeentenaam, is antwoord A.
- Welke wateren liggen er aansluitend tussen het Noordzeekanaal en deze sluis? Tel de gestapeltelde woordwaarden van de namen op voor antwoord B.
- Welk jaartal staat er op beide sluisdeuren, wanneer je kijkt in noord-oostelijke richting? Stapeltel het jaartal voor antwoord C.
- Hoeveel kilometer is het naar Amsterdam? Dit is antwoord D.
Cache-locatie:
N52 2A.BC9 E004 A1.0(2xD)
Opmerkingen bij cache-locatie:
- Parkeer de cache-mobiel op de aangegeven parkeerplaatsen, andere dichtbijzijnde parkeerplaatsen kunnen tot overlast zorgen.
- In de nabijheid van de parkeerplaatsen is een brandweerkazerne. Geef de hulpdiensten de ruimte door de weg vrij te houden. Als de aangegeven parkeerplaatsen zijn vol zijn, zoek dan iets verder in het dorp een parkeerplek. Parkeren is gratis.
- Er kunnen jeugdigde hangmuggles nabij de cache aanwezig zijn. Log óf ongezien, óf niet. De hangmuggles staan erom bekend nog wel eens wat kapot te willen maken en dat zou zonde zijn van de cache. Alvast bedankt voor de medewerking 
Podium:
FTF: Heracross
STF: brouwertjes
TTF: Hibje