Miocen, pliocen wciąż przeplata...
[PL] 
UWAGA! To jest skrzynka typu Earth Cache. Nie zawiera fizycznego pojemnika! Zgodnie z wytycznymi dla Earth Cache, logować można po wysłaniu odpowiedzi. Nie czekaj na odpowiedź z mojej strony. Jeśli coś będzie nie tak z Twoimi odpowiedziami sam się do Ciebie zgłoszę
I jeszcze jedna uwaga:
logi bez wcześniej udzielonych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni!
UWAGA! Teren jest naprawdę wymagający! Uważaj na siebie! Stromo i ślisko!
Niniejszy EC jest dedykowany dwóm osobom: Toczygroszkowi (Toczygroszek dobrze będzie wiedział skąd ta gipsowa dedykacja) oraz najbardziej "niegeologicznej geolożce" czyli samej Pani catnh, jako że o gipsach mioceńskich również dzieło w postaci EC wydała... Moi drodzy. Gips Wam na zdrowie!
Tym razem zapraszam Was na opowieść o wędrówce. Geologia to historia ciągłej wędrówki. W szczególności taką wędrówką zajmuje się geochemia, będąca gałęzią nauk geologicznych, a traktująca między innymi o wędrówkach pierwiastków w obrębie naszej pięknej matki Gai. Nim przystąpimy do opisu wędrówki przedstawię Wam nasze główne, oczywiście mineralne, gwiazdy. Będą to Pan piryt, Pan gips oraz Pan kalcyt. Gdzieś tam obok nich pojawi się jeszcze aktorka woda i reżyser tlen. W zasadzie mamy wszystko co potrzebne by przygotować bardzo ładny i ciekawy zestaw, który zaprezentuje się Wam w Dobrzyniu nad Wisłą. Zatem... zaczynajmy!
Na początek słów parę o miejscu gdzie rozegrała się nasza wędrówka. Dobrzyń nad Wisłą jest jednym z niewielu miejsc w Polsce (a może jedynym?) gdzie poza jakąkolwiek czynną kopalnią można obserwować bardzo ładnie odsłonięte skały, w obrębie których doskonale widać różnego rodzaju deformacje związane z naciskiem lądolodu. Przypomnijmy, że lądolód to taki rodzaj lodu, który wędruje tam gdzie mu się żywnie podoba ponieważ straszne mu tylko temperatury powyżej zera, które mogą rozpocząć jego przeistoczenie się do fazy ciekłej czyli innymi słowy wody. Miąższość takiego stwora dochodzić może do około 4 km... Można sobie wyobrazić ile ważą i jakiż to nacisk musiały wywoływać tak miąższe warstwy przesuwającego się lodu (pamiętacie, że zawalenie się hali w Katowicach w 2006 roku w trakcie wystawy gołębi wynikało z obecności około 1,5m warstwy śniegu i lodu na dachu? Niektórzy mówią, że ta warstwa miała tylko 0,5m... Gdzie tam do 4000m obecnych w lądolodzie...). Wyprzedziłem nieco fakty. Po kolei. W rejonie Dobrzynia nad Wisłą odsłaniają się osady neogenu, czyli młodszego okresu trzeciorzędu. Wiek tych osadów zawiera się w przedziale pomiędzy 23, a 5 milionów lat temu. Skały pochodzące z tego okresu to dwie formacje: tzw. formacja brunatnowęglowa oraz formacja poznańska. Formacja brunatnowęglowa jak już zapewne kojarzycie z nazwy, zawiera wkładki węgla brunatnego o niewielkiej miąższości (w tej części kraju, w innych rejonach te wkładki to potężne, eksploatowane warstwy węgla brunatnego), które są zlokalizowane w obrębie osadów piaszczysto - pylastych.
Formacja poznańska wykształcona jest typowo jak na większości obszaru Polski i reprezentowana przez iły oraz iły pylaste z wkładkami piasków. Miąższość wymienionych osadów w rejonie Dobrzynia nad Wisła wynosi około 48m dla formacji brunatnowęglowej i około 12m dla formacji poznańskiej. Osady neogenu są ścięte erozyjnie i przykryte osadami czwartorzędowymi, które głównie reprezentowane są przez gliny zwałowe. Miąższość osadów czwartorzędowych nie przekracza 35m. Osady czwartorzędowe mają bezpośredni związek z obecnością lądolodu na tym terenie.
Tyle kwestią wstępu i budowy geologicznej regionu zdarzeń. Przejdźmy do procesu "czary-mary" czyli powstawania gipsów dobrzyńskich.
Składnikiem neogeńskich osadów są między innymi węgle brunatne. Tam gdzie węgiel, tam pojawiają się zwykle pierwiastki: żelazo i siarka. W efekcie podczas tworzenia się węgli brunatnych tworzył się siarczek żelaza czyli piryt. Piryt jest jednak minerałem nietrwałym; w obecności wody i tlenu (w szczególności tlenu zawartego w wodzie) rozkłada się dając w efekcie siarczany żelaza oraz kwas siarkowy. Po utworzeniu się skał neogeńskich w rejon Dobrzynia przywędrował lądolód. Jego nacisk wywoływał zaburzenia skał neogeńskich. Powstawały liczne fałdy, a nawet nasunięcia skał neogeńskich na siebie. Dodatkowo w górotworze powstawały również liczne spękania i szczeliny - drogi, którymi łatwo migrować roztworom wodnym. Pozostawione przez lądolód osady pod postacią glin zwałowych zawierały liczne otoczaki skał węglanowych - wapieni. Otoczaki wapienne były rozpuszczane przez migrujące wody opadowe i gruntowe.
Skały ilaste są tutaj wzbogacone w wapń - tzw. iły poznańskie, będące składową formacji poznańskiej, w rejonie Dobrzynia zawierają najwięcej wapnia spośród iłów poznańskich występujących w innych rejonach kraju. Wypłukiwany wapń wędrował szczelinami w głąb górotworu docierając do skał neogeńskich. Tutaj reagował z obecnym, w wyniku rozkładu pirytu, kwasem siarkowym. W efekcie reakcji chemicznej krystalizował gips. Proces ten jest oczywiście długotrwały, a kryształy rosną przez wiele, wiele lat.
Geneza powstawania gipsów w tym miejscu jest więc zupełnie inna niż w przypadku gipsów rejonu świętokrzyskiego czy też zapadliska przedkarpackiego, powstałych mniej więcej w tym samym okresie czasu (o tychże gipsach traktuje EC: Miocen nie ogarniam). Identyczna reakcja generowania gipsu, jak w Dobrzyniu nad Wisłą, może zachodzić w obrębie składowisk odpadów gdzie znajdują się odpady z wydobycia węgla kamiennego (zawierające piryt) oraz odpady ze spalania węgla kamiennego (popioły lotne i żużle z elektrowni i elektrociepłowni) zawierające znaczne ilości wapnia.
Gdzie szukać naszych gipsów?Podpowiedź mamy już powyżej. Są to między innymi miejsca gdzie znajdują się węgle brunatne oraz miejsca gdzie następowała migracja wody czyli różnego rodzaju szczeliny i nieciągłości w skałach. W takich miejscach znajdywać będziemy różne formy gipsu: raz będą to formy bulaste innym razem pojedyncze kryształy. Zróżnicowanie gipsów jest spore. Na nasze cele keszowe proponuje po prostu pochodzić po stoku.
Pojedyncze kryształy jak też i formy bulaste, znajdywać można na stoku właściwie co chwilę. Są to drobniejsze kryształy ale trafiają się i takie po 5-8cm długości. Dla tych, którzy chcieliby znaleźć więcej ciekawszych okazów proponuje odwiedziny na wiosnę, kiedy teren nie jest jeszcze zarośnięty, a Wisła ma na tyle niski poziom wody, że można chodzić u podnóża skarpy (co prawda często brodząc w wodzie). Współrzędne zaprowadzą Was na skarpę gdzie zawsze można jakieś kryształy gipsu pozbierać z powierzchni. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie by ruszyć się gdziekolwiek indziej. Gips znajdziecie idąc w każdym kierunku skarpy. Czy wybierzecie się w stronę Włocławka czy też w stronę Płocka. I co najważniejsze poza gipsem można tutaj znaleźć również inne minerały, między innymi markasyt (podobny do pirytu i zresztą również siarczek żelaza oraz minerały powstające w wyniku rozkładu siarczków żelaza (melanteryt, jarosyt) jak również kalcyt oraz konkrecje syderytowe. Najłatwiej jednak znaleźć tutaj gips.
Podsumujmy więc naszą wędrówkę. Z mosiężnożółtego metalicznego minerału, który znikł, oraz wapnia zawartego w iłach i w otoczakach wapieni otrzymaliśmy cudne kryształy gipsu. Czary prawda?
Aby zalogować niniejszego kesza proszę prześlij za pomocą mojego profilu lub za pomocą maila odpowiedzi na poniższe pytania.
1. na zdjęciu powyżej możesz dostrzec jedną z wychodni węgla brunatnego. Stojąc na współrzędnych EC powinieneś ją dostrzec. Czy w zasięgu wzroku to jedyna wychodnia węgla brunatnego? Czy jest ona największą spośród tych wychodni które widzisz?
2. gips znajdywany na stoku może być całkiem bezbarwny i jednocześnie przezroczysty ale może też być ... no właśnie. Jakiego koloru możesz jeszcze znaleźć kryształy gipsu inne niż bezbarwne i przezroczyste?
3. jaki czynnik spowodował, że osady miocenu w rejonie Dobrzynia nad Wisłą są zaburzone? Czy potrafisz nazwać rodzaj działalności, która spowodowała takie zaburzenia?
4. Kryształy lubią być fotografowane. Zapewne tak jak i widok na Wisłę oraz Górę Zamkową. Na zdjęciach nie powinno również zabraknąć Ciebie. Jeśli uważasz, że warto wykonać sobie "fotkę w gipsowym miejscu", wklej ją do swego logu (opcjonalnie).
UWAGA! Zgodnie z wytycznymi dla Earth Cache, logować można po wysłaniu odpowiedzi. Nie czekaj na odpowiedź z mojej strony. Jeśli coś będzie nie tak z Twoimi odpowiedziami sam się do Ciebie zgłoszę
I jeszcze jedna, ostatnia, uwaga:
logi bez wcześniej udzielonych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni!
ENGLISH SUMMARY
WARNING! The area is really demanding! Take care of yourself! Here is a steep and slippery!
This EC is dedicated to two people: Toczygroszek (Toczygroszek well will know why the gypsum dedication) and that Mrs. catnh same as that of gypsum Miocene also work as the EC released ... My dear. Gypsum you health!
This time we invite you to the story of the journey. Geology is the history of continuous hiking. In particular, the journey takes a geochemistry, which is a branch of geology, and treats among other things, about the wanderings of elements within our beautiful mother Gaia. Before we proceed to describe the journey to introduce you our main course, mineral, stars. This will be Mr. pyrite, gypsum and Mr. calcite. Somewhere next to them will be more water and oxygen. In fact, we have everything you need to prepare a very nice and interesting set that will present themselves to you in Dobrzyn on the Vistula River. So ... let's get started!
To start with a few words about the place where you took our journey. Dobrzyn on the Vistula River is one of the few places in Poland (and perhaps only?) where apart from any active mine can be seen very nicely exposed rocks, within which you can see perfectly all kinds of deformations associated with the pressure of the ice sheet. Recall that the ice sheet is a type of ice that goes where he pleases because he just terrible temperature above zero, which could begin its transformation into the liquid phase, in other words the water. The thickness of such a creature could reach to about 4 km ... You can imagine how much they weigh and what kind of pressure must cause as pulp layer shifting ice (remember that the collapse of the hall in Katowice in 2006, during the exhibition of pigeons resulted from the presence of about 1,5m layer of snow and ice on the roof? Some say that this layer was only 0.5m ... Where there to 4000m present in ice sheet...). I overtook some facts. In sequence. In the region of Dobrzyn on the Vistula River are exposed Neogene sediments, or a younger Tertiary period. The age of these deposits is in the range between 23 and 5 million years ago. Rocks from this period are the two formations: the so-called lignite formation and the formation of Poznan. Formation lignite as you've probably thinking name, contains inserts of lignite with low thickness (in this part of the country, in other parts of these inserts is a powerful, exploited layers of lignites) that are located within the sandy sediment - silt.
So much a question of access and the geological structure of the region events. Let's move on to the process of "hocus-pocus", ie the formation of gypsum Dobrzyn. Component of the Neogene sediments, among others lignite (brown coals). Where coal, there usually appear elements iron and sulfur. As a result, during the formation of brown coal was formed iron sulfide or pyrite. Pyrite is a mineral but impermanent; in the presence of water and oxygen (in particular the oxygen in the water) is decomposed, resulting in iron sulphate and sulfuric acid. After the formation of the Neogene rocks in the area Dobrzyn wandered ice sheet. His emphasis disorder caused rocks Neogene. Formed numerous folds, and even overlap Neogene rocks at each other. In addition, the rock mass formed numerous cracks and crevices - roads, which easily migrate aqueous solutions. Left behind by the glacier deposits in the form of boulder clays contain numerous boulders carbonate rock - limestone. Limestone boulders were dissolved by migrating rainwater and groundwater.
In addition, clay rocks here are fortified with calcium - the so-called Poznan clays, included the formation of Poznan, in the region of Dobrzyn contain the most calcium from clays occurring in other parts of the country. Leached calcium wandered slots into the rock reaching the Neogene rocks. Here he reacted with current by decomposition of pyrite, sulfuric acid. As a result of the chemical reaction crystallized gypsum. This process is, of course, be long, and the crystals grow for many, many years.
Genesis formation of gypsum in this place is so completely different than in the case of gypsum region Holly Cross Mountain or Foredeep, formed at roughly the same time period (of these gypsum treats EC: Miocen nie ogarniam). The same reaction to generate gypsum, as in Dobrzyn on the Vistula River, may occur within the landfill where waste from coal mining (including pyrite) and waste from the combustion of coal (fly ash and slag from power plants), containing significant amounts of calcium.
Where to find our gypsum? Hint we have above. These include places where brown coals and the place where he followed the migration of water or various kinds of cracks and voids in the rocks. In such places we will conceiving various forms of gypsum. Differentiation of gypsum is considerable. For our purposes cached proposes just come down the slope.
Single crystals as well as molds conceiving can be on the slopes practically every minute. They are smaller and appear in the crystals, and after a length of 5-8cm. For those who would like to find more interesting specimens suggests a visit in the spring when the area is not overgrown, and the Vistula River is so low water level, that you can walk at the foot of the slope (admittedly often wading in water). The coordinates will lead you to a slope where you can always pick up some gypsum crystals from the surface. Nothing, however, prevent to move anywhere else. Gypsum can be found going in every direction slope. Do you choose in the direction of Wloclawek or towards Plock. Most importantly outside gypsum can be found here, other minerals: marcasite (similar to pyrite and, moreover, the iron sulfide and minerals generated by decomposition of iron sulfides (melanteryt, jarosite) as well as calcite and concretions siderite. The easiest way, however, found here gypsum. Let us summarize our journey. With metallic mineral that disappeared, and calcium contained in the clays and limestone boulders received wonderful gypsum crystals. Witchcraft is not it?
If you want to log this cache complete following tasks send me (through my profile) an email:
1. the photo above you can see one of the outcrops of lignite. Standing on the coordinate EC should see it. Is in sight is the only outcrop of brown coal? Is it the greatest of these outcrops that you see?
2. gypsum as found on the slopes can be quite colorless and transparent at the same time but it can be ... well. What color you can still find crystals of gypsum other than colorless and transparent?
3. what factors caused the Miocene sediments in the region of Dobrzyn on the Vistula River are disturbed? Can you name the type of activity that caused such a disturbance?
4. Crystals like to be photographed. Probably just as well as a view of the Vistula River and Castle Hill. In the pictures you should not also miss you. If you think you should do a "pic in plaster place," paste it in his log (optional).
Don't wait for a confirmation of your answers. If there is something incorrect, we will contact you.
Caution! No entries sent replies will be deleted after 14 days!