Dawno, dawno temu - tak zaczynają się wszystkie legendy i baśnie. Tym razem jednak nie czas na półprawdziwe historie, a odrobinę nauki. Acz i naukę możemy rozpocząć podobnymi słowami. Tak też dawno, dawno temu, dokładniej 160 milionów lat wstecz, niemal całe terytorium dzisiejszej Polski przykryte było wodami ciepłego, głębokiego morza szelfowego. W nim natomiast pływały liczne amonity i belemity, a na dnie żyły m.in. gąbki, małże oraz jeżowce. Dziś opowiemy o pierwszych z nich, amonitach, których poukrywane skamieniałości można zobaczyć prawie w samym sercu miasta Tarnowa, acz o czym mało kto wie.
Najpierw krótka notka o miejscu, przy którym się znajdujemy:
- Potok Wątok, kiedyś nazywany również Rzeką Skrzyszowską to prawobrzeżny dopływ rzeki Białej. Ma charakter potoku górskiego, przez co cechuje się gwałtownymi przyrostami przepływów i wysokimi kulminacjami wody. Zlewnia Wątoku położona jest na terenie dwóch jednostek geomorfologicznych o odmiennym charakterze. Górna i lewostronna leży na Pogórzu Ciężkowickim; przeważają tam gleby lessowe o zdolnościach do zaskorupiania się, co wpływa na duże wartości spływu powierzchniowego. W korycie można zauważyć wychodnie piaskowca. Druga, pozostała część zlewni, położona jest w Kotlinie Sandomierskiej i zbudowana jest z osadów trzeciorzędowych, przykrytych piaskami lodowcowymi i rzecznymi.
(źródło: Tarnowskie Centrum Informacji)
Jednakże dzisiaj naszym celem nie jest zaobserwowanie cieku przecinającego i dzielącego Tarnów, a zobaczenie pewnych drobiazgów spacerując promenadą wzdłuż koryta potoku. Mam na myśli zupełną podstawę paleontologii, jednej z dziedzin geologii, zajmującej się organizmami kopalnymi, badającej na podstawie skamieniałości przeszłość geologiczną organizmów.
Tak też czas na dwa słowa o wspomnianych amonitach:
Jak już zaczęłam wcześniej - dawno, dawno temu w jurajskim morzu żyły amonity. Były to drapieżne zwierzęta należące do podgromady amonitowatych i gromady głowonogów. Amonitowate stanowiły dużą, wymarłą już grupę głowonogów i zaliczane są do nich między innymi:
- goniatyty, żyjące od okresu dewonu do permu
- klymenie, żyjące w późnym dewonie
- ceratyty, żyjące w permie i triasie
- oraz omawiane amonity właściwe, z okresów jury i kredy
Niemal wszystkie amonitowate posiadały spiralne, płaskie muszle, co może przywodzić na myśl skojarzenie ze ślimakami. Jednak w odróżnieniu od nich muszla amonitowatych była podzielona na komory; w tej będącej tuż przy ujściu muszli znajdowało się ciało zwierzęcia, pozostałe natomiast wypełnione były powietrzem.
- Amonity właściwe nie raz miały imponujące rozmiary, sięgające nawet blisko dwóch metrów średnicy. Średnica większości z nich jednak nie przekraczała kilkunastu centymetrów i to tych wymiarów skamieniałości można zobaczyć w skałach węglanowych położonych wzdłuż Potoku Wątok. Obecnie są jedynymi z najczęściej znajdowanych organizmów kopalnych znajdowanych w wapieniach górnej jury. Muszle amonitowatych zbudowane były z aragonitu. I tu pragnę przytoczyć jedną językową ciekawostkę - odmianę aragonitu zawierająca domieszkę węglanu ołowiu nazywamy tarnowicytem. Nazwa ta pochodzi od Tarnowskich Gór, nie Tarnowa :)
Organizmy kopalne to wymarłe organizmy poznawane właśnie dzięki ich skamieniałościom, najczęściej żyjące miliony lat wstecz. To paleontologiczne świadectwa będące bezpośrednimi dowodami ewolucji biologicznej. Ich analiza pozwala na rekonstrukcje wyglądu wymarłych organizmów oraz umożliwia spekulacje i domysły na temat ich trybu życia, migracji i powiązań ekologicznych. Trzy naturalne sposoby zachowania tych szczątków to:
- fosylizacja (skamienienie)
- odciski pomiędzy dwiema warstwami osadu
- ośródki, odlewy szczątków
Najstarszymi organizmami kopalnymi na Ziemi są relikty sinic z czertów stromatolitowych, pochodzące sprzed ok. 3,5 mld lat z rejonu Pilbara w północno-zachodniej Australii. Jednak teraz nie zapędzajmy się tak daleko i wróćmy już do Tarnowa...
Czas na trzy trywialne zadania:
- 1. Zadanie terenowe. Tu przyda się giętki metr pomiarowy lub zestaw sznurek+linijka. Główne współrzędne wskazują na małą grupę skał osadowych, ozdabiającą promenadę lokalizowaną wzdłuż Wątoku. Na dwóch z nich, osadach wapnia, widoczne są połowy odcisków opisywanych wymarłych amonitów. Ile w przybliżeniu mierzy dłuższy łuk jednego z dwóch widocznych tu odcisków? W swojej odpowiedzi możesz również podać obydwie wartości.
- 2. Choć na terenie Tarnowa Wątok płynie początkowo płytkim, meandrującym nurtem, to jednak w centrum miasta jego koryto zwęża się i ma strome, wysokie skarpy. Czym jeszcze charakteryzuje się koryto Wątoku w tej, dolnej części jego zlewni; z czego jest naturalnie zbudowane?
- 3. Aragonit to minerał, z którego zbudowane były muszle amonitów. Często zawierał domieszki węglanu ołowiu, cynku bądź strontu. Jaką nazwę nosi odmiana aragonitu zawierająca izoformiczną domieszkę węglanu ołowiu?
- Zadanie dodatkowe: wykonaj w okolicy jakieś zdjęcie i dodaj je do swojego wpisu! Twoje fotografie mogą przedstawiać widoczne tam odciski amonitów, jednakże proszę, aby nie zdradzały odpowiedzi na żadne z powyższych pytań.
Proszę również o niezamieszczanie odpowiedzi w logu, a wysyłanie ich do mnie za pomocą formularza kontaktowego. Odkrycie tego miejsca można zalogować zaraz po przesłaniu odpowiedzi, bez potrzeby oczekiwania na moje potwierdzenie. Jeżeli jednak coś będzie nie tak - odezwę się na pewno!
Natomiast jeśli jest Wam mało tarnowskich skamieniałości to zapraszam serdecznie na wycieczkę do gmachu głównego Muzeum Okręgowego w Tarnowie i oglądnięcie ekspozycji stałej należącej do działów archeologii oraz historii. Pssst. W niedziele wstęp wolny :)
PS: Jeżeli podczas spaceru wzdłuż Wątoku odkryjecie inne odciski, które przypadkiem mi umknęły i których przez to nie zaznaczyłam w waypointach to proszę, napiszcie mi o tym, a dodam informacje o nich poniżej.