Zacznijmy od tego co to jest źródło? Ze źródłem mamy do czynienia wówczas, gdy woda podziemna wypływa na powierzchnię ziemi w sposób samoczynny, naturalny i skoncentrowany. Źródła występują tam, gdzie powierzchnia ziemi przecina warstwę wodonośną. Najliczniej występują one na terenach górskich, gdzie głębokie wcięcia erozyjne rozcinają warstwy wodonośne.
Źródła możemy podzielić na descensyjne i ascensyjne. Źródła descensyjne nazywane są również grawitacyjnymi. W tym przypadku woda wypływa swobodnie na powierzchnię ziemi na skutek działania siły ciężkości, np. po stropie skał nieprzepuszczalnych (rysunek 1).
Jeżeli natomiast woda wypływa z warstwy wodonośnej pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego mamy do czynienia ze źródłem ascensyjnym (rysunek 2).
Rysunek 2.
Przejdźmy teraz do typów źródeł, aby dowiedzieć się co to jest wywierzysko. W hydrogeologii wyróżnia się cztery podstawowe typy źródeł:
• warstwowe
• szczelinowe
• uskokowe
• krasowe.
Źródła warstwowe występują w miejscach przecięcia warstwy wodonośnej z powierzchnią Ziemi. Najczęściej powstają w miejscu kontaktu warstwy wodonośnej z utworami nieprzepuszczalnymi. Taki typ źródeł nazywany jest w związku z tym źródłem warstwowo-kontaktowym (patrz rysunek 1). Źródła warstwowe są zazwyczaj źródłami o małej wydajności. Bardzo często woda wypływa z nich tylko w okresach nasilonych opadów atmosferycznych lub po roztopach.
Źródła szczelinowe wyprowadzają na powierzchnię ziemi wody krążące w szczelinach skał litych. Zazwyczaj jedna szczelina - zwana zbiorcą - zbiera wodę z pozostałych i wyprowadza ją na powierzchnię ziemi. Źródła szczelinowe charakteryzują się dużymi wahaniami wydajności. Jest związane z szybkim przepływem wody w szczelinach. Ilość wody w przepływającej w szczelinach jest w dużym stopniu uzależniona od opadów atmosferycznych (rysunek 3).
Rysunek 3.
Źródła uskokowe to źródła, za pośrednictwem których woda podziemna wydostaje się na zewnątrz przez szczelinę uskokową z warstw wodonośnych. Szczelina ta przebiega przez warstwy nieprzepuszczalne. Szczelina może przebiegać także wzdłuż płaszczyzny uskokowej, dzielącej warstwy wodonośne i nieprzepuszczalne. Stabilna wydajność, temperatura oraz jednolity skład chemiczny to cechy charakterystyczne tego typu źródeł (rysunek 4).
Rysunek 4.
Ostatnim typem źródeł są źródła krasowe, zwane wywierzyskami. Występują one na obszarach krasowych. Szczeliny i kanały krasowe tworzą system wodny, a jeden z kanałów odgrywa rolę kanału zbiorczego. Wypływ wody podziemnej na powierzchnię ziemi ma miejsce u wylotu kanału zbiorczego. Źródła krasowe są największymi i najbardziej wydajnymi źródłami, choć wydajność źródła uzależniona jest często od pary roku (rysunek 5).
Rysunek 5.