Otwór Szczeliny w Kurowie
O jaskiniach Podlasia. Krótko.
Na terenie polskich nizin skałki należą do rzadkości - nie licząc oczywiście głazów narzutowych. Natomiast powstałe w nich jaskinie, to już prawdziwy rarytas. Do końca 2016 roku na Niżu Polski doszukano się 20 jaskiń, z czego tylko 7 przekroczyło 10m długości korytarzy. Większość z nich jest na tyle mała, że nie posiada własnego mikroklimatu, nazywa się je więc schroniskami podskalnymi, lub bardziej neutralnie - obiektami jaskiniowymi. Na terenie województwa podlaskiego poznane zostały jedynie 2 (dwa) obiekty jaskiniowe, z których największy posiada 2 (dwa) metry długości. To i tak nie jest źle, bo np. na terenie sąsiedniego województwa mazowieckiego nie ma ani jednej jaskini (ale za to są 2 kluby grotołazów). Przyjęło się, że obiekty jaskiniowe inwentaryzuje się, gdy mają minimum 2 m długości, jest to jednak wielkość umowna. Ze względu jednak na unikalny charakter tego typu obiektów na Niżu Polskim, zdecydowano się na oficjalne zinwentaryzowanie obiektu o długości 1,5 (półtora) metra nadając mu nazwę Szczelina w Kurowie.
Skały w Kurowie
Zlepieńcowe skałki
Jakkolwiek 1,5m długości jaskinia nie wzbudza respektu, to jednak właśnie dzięki informacji o niej dowiedziałem się o skalnej wychodni w miejscowości Kurowo. I chociaż skała jest wpisana na listę pomników przyrody i znajduje się kilkaset metrów od siedziby Narwiańskiego Parku Narodowego (na terenie jego otuliny), to nie jest w żaden sposób oznaczona w terenie, nie sposób znaleźć na jej temat żadnych informacji na mapach i w przewodnikach, nie ma o niej informacji nawet w internecie.
Znajdująca się w nieczynnej i zarośniętej żwirowni skałka, zbudowana jest ze zlepieńca. Zlepieniec jest to mówiąc najkrócej scementowany żwir. Zlepieńce najczęściej powstają w przybrzeżnych strefach mórz oraz rzekach, a w Polsce znane są przede wszystkim z obszaru Karpat, Sudetów i Gór Świętokrzyskich. Poza więc lokalizacją skałki zlepieńcowej w Kurowie, nietypowe jest także środowisko, w jakim ta skała powstała. Żwir, który tworzy zlepieniec budujący skałkę, został tu przyniesiony przez lodowiec. Te polodowcowe żwiry zbudowane są z różnego rodzaju skał, w tym i wapieni. Woda wnikająca wgłąb ziemi rozpuszcza węglan wapnia, z którego w głównej mierze składają się wapienie. W niższych partiach osadów przyniesiony przez wodę węglan wapnia krystalizuje, spajając je do postaci zlepieńców lub piaskowców (scementowanego piasku).
Schemat powstawania zlepieńców czwartorzędowych. 1 - Wnikanie wody wgłąb osadów i rozpuszczanie żwirów wapiennych. 2 - Tworzenie się warstwy zlepieńca. 3 - Wtórne rozpuszczanie warstwy zlepieńca. 4 - Tworzenie się kolumn zlepieńcowych. 5 - Odsłonięcie zlepieńców w sztucznym wyrobisku. 6 - Luźny materiał zostaje usunięty wskutek naturalnych procesów - odsłaniają się skałki i jaskinie.
Kolumny i jaskinie
Przedstawiony powyżej schemat powstawania zlepieńców w osadach polodowcowych jest bardzo uproszczony. Szczegółowa geneza tego typu skał jest wciąż przedmiotem dyskusji specjalistów. Pewne jest, że zlepieńce te powstawały od momentu przyniesienia osadów żwirowych przez lodowiec i tworzą się do dziś, a więc mówiąc ogólnie w czwartorzędzie (okresie geologicznym, który trwa obecnie). Stąd tego typu skały nazywane są zlepieńcami/piaskowcami czwartorzędowymi.
W niektórych zlepieńcowych skałach i jaskiniach Niżu Polskiego można obserwować charakterystyczne skalne kolumny. Ich powstanie najczęściej wiąże się z wtórnym rozpuszczaniem warstw zlepieńca i migracją wód nasyconych węglanem wapnia niżej. Wszystko to dzieje się pod ziemią, dlatego dopiero niszczące procesy naturalne (np. erozja rzeczna) albo działalność człowieka mogą doprowadzić do odsłonięcia zlepieńców. W takich warunkach luźny piasek i żwir znajdujący się pomiędzy scementowanymi warstwami i kolumnami może się zwyczajnie wysypać, pozostawiając w skale pustki o charakterze jaskiń. Skałki w Kurowie pierwotnie znajdowały się właśnie pod ziemią i zostały sztucznie odsłonięte w wyniku eksploatacji żwiru. To z kolei spowodowało samoistne, grawitacyjne osypanie się luźnego żwiru spomiędzy scementowanego wcześniej zlepieńca - tak ujrzała światło dzienne Szczelina w Kurowie. Takie obiekty jaskiniowe, które powstały wskutek procesów naturalnych ale wywołanych działalnością człowieka nazywany konsekwencyjnymi. Tego typu jaskinie, jak Szczelina w Kurowie często nazywa się też pseudokrasowymi, czyli takimi, które swoim wyglądem przypominają formy krasowe, ale powstałe w wyniku zupełnie innych, często złożonych procesów geomorfologicznych.
Skałka zlepieńca czwartorzędowego z charakterystyczną kolumną.
EarthCache:
Aby zalogować znalezienie EarthCache musisz odwiedzić wskazane przez współrzędne tego EarthCache miejsce. Następnie musisz odpowiedzieć na poniższe pytania i przesłać je do mnie za pomocą formularza kontaktowego.
Uwaga!
Niniejszy EarthCache został stworzony zgodnie ze standardami obowiązującymi przy tego typu skrytkach, aby maksymalnie podnieść jego walory edukacyjne. Odpowiedzi na poniższe pytania znajdziesz jedynie na podstawie wizyty w terenie, uważnej lektury niniejszego EarthCache oraz umiejętności logicznego myślenia. Odnalezienie odpowiedzi nie wymaga przeszukiwania internetu ani literatury fachowej. Warunkiem zaliczenia tego EC jest przesłanie do mnie OSOBIŚCIE odpowiedzi na WSZYSTKIE OBOWIĄZKOWE pytania. Logi zamieszczone bez uprzedniego nadesłania odpowiedzi, nie zawierające odpowiedzi na wszystkie obowiązkowe pytania lub zawierające odpowiedzi o treści "nie wiem", "nie umiem", "nie pamiętam" itp. będą usuwane bez ostrzeżenia.
1.Patrząc na skałki w Kurowie z boku, można zauważyć, że ich górna powierzchnia jest prawie płaska - doskonale widać to na drugim zdjęciu w listingu. Jest to górna powierzchnia (strop) zlepieńców czwartorzędowych. Jak głęboko byłby on pod ziemią, gdyby w tym miejscu nie powstało wyrobisko?
2. Przed otworem Szczeliny w Kurowie widoczna jest charakterystyczna kolumna zbudowana ze zlepieńca (widać ją na ostatnim zdjęciu w listingu). Obejdź dokładnie skałki i powiedz, ile jeszcze takich kolumn się tam znajduje?
3. Obejrzyj skałki dokładnie i powiedz, czy zbudowane są w całości ze zlepieńca, czy może także z piaskowca?
4. Skały, a więc także jaskinia, powstały w wyniku rozpuszczania wapieni znajdujących się w osadach żwirowych, a następnie krystalizacji wypłukanego z nich węglanu wapnia. Czy zatem są to jaskinie krasowe? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Znalezienie możesz zalogować po wysłaniu do mnie odpowiedzi. Jeśli odpowiedzi będą błędne, skontaktuję się z Tobą w tej sprawie.
Bibliografia:
Baryła J., 1999, Geologiczne i geomorfologiczne warunki powstawania i rozwoju jaskiń Niżu Polskiego, Jaskinie 3(16): 26-27
Baryła J., 2015, Jaskinie Niżu Polskiego i związane z nimi problemy badawcze, Materiały 39. Sympozjum Speleologicznego, Starbienino: 20-21
Urban J., 2000, Skałki i jaskinie piaskowcowe na Niżu Polskim, Przegląd Geologiczny, vol. 48, nr 5
Baryła J., Urban J., Zagórski S., 1998, Jaskinie Niżu Polskiego, Wydawn. PTPNoZ, Warszawa
Skompski S, Nowak J., 1965, Piaskowce i Zlepieńce czwartorzędowe, Przegl. Geol., 13: 145-148
