|
EarthCache jest zlokalizowany w obrębie Kotliny Sądeckiej - jednostki fizycznogeograficznej położonej widłach trzech większych rzek - Dunajca, Popradu i Kamienicy Nawojowskiej, otoczonej pasmami Beskidów - Niskiego, Sądeckiego i Wyspowego. Głębsze podłoże budują tu typowe utwory fliszowe płaszczowiny magurskiej, wykształcone przede wszystkim jako naprzemianległe warstwy piaskowca i łupka, datowane na paleogen (65 - 42,5 mln lat temu). Utwory te można zobaczyć np. w korycie rzeki Kamienicy, kilkaset metrów na wschód od lokalizacji tego EC. Na znacznym obszarze Kotliny Sądeckiej, nad warstwami fliszu zalegają utwory mioceńskie (23 - 7 mln lat temu). Są to przede wszystkim popielate iły, lokalnie z wkładkami czarnych lignitów powstałych z torfu, a przypominających węgiel.
Nad miocenem zalegają utwory aluwialne (akumulacji rzecznej), wykształcone głównie jako żwiry, głazy, pospółki, lokalnie z wkładkami materiału drobniejszego (piaski, gliny, namuły), stagnującego z wód powodziowych.
[zoom]
A co możemy znaleźć wśród materiału okruchowego wypełniającego koryto Dunajca? To, co znajduje się w górnym biegu rzek i potoków występujących w zlewni. Na przykład z Tatr przybywają tu skały metamorficzne, magmowe i osadowe, z Beskidów natomiast osadowe - okruchowe (np. piaskowce i zlepieńce), a z Pienin wapienie, czyli również skały osadowe, ale w tym przypadku o pochodzeniu organicznym. Rzućmy więc okiem pod nogi i poszukajmy na przykład:
Gnejsów - to skały metamorficzne najczęściej o szarym zabarwieniu. Cechą charakterystyczną jest wyraźna laminacja (widoczne "warstwy") budujących ją składników. Warstewki te są z reguły na przemian jasne, czasem wręcz białe i ciemne. Przeważnie gnejsy powstawały z przeobrażenia granitów, skał ilasto-piaszczystych, przeobrażenie to wymagało stosunkowo wysokich temperatur i ciśnienia.
Migmatytów - są generalnie bardzo podobne do gnejsów. Charakteryzują się zdecydowanie grubszymi laminami (warstwami), które dodatkowo, bardzo często są mocno powyginane (pofałdowane). Wyraźne również jest zróżnicowanie na "części" jasne i ciemne. Powstawały przez częściowe stopienie materiału skalnego. Elementy ciemne zbudowane są z tych składników, które były bardziej "odporne" na topienie, części jasne zostały "wytopione" ze skały pierwotnej. Często w obrębie tych jasnych elementów można znaleźć zachowane fragmenty skały wyjściowej.
Amfibolitów - są to ciemne, ciemno-zielone, nieomal czarne skały, powstałe głównie na skutek przeobrażenia margli lub ciemnych skał wulkanicznych. Ich głównym składnikiem jest minerał amfibol. Najczęściej skały tego typu można spotkać na graniach Tatr Zachodnich.
Granitoidów wszelkiej maści - to skały głębinowe, ziarniste (o wyraźnie widocznych ziarnach minerałów go budujących), przeważnie szara, czasami bardziej jasna lub ciemniejsza, a nawet o zabarwieniu różowym. Podstawowe składniki budujące tę skałę to kwarc, skalenie różnego rodzaju, głównie skalenie potasowe i łyszczyki. Proporcje pomiędzy poszczególnymi składnikami mogą być bardzo różne - w zależności od odmiany granitu. Lokalna odmiana to Granit tatrzański (tak naprawdę granodioryt), który różni się nieco od "normalnego" granitu właśnie ze względu na budujące go składniki. Wśród skaleni wyraźnie dominuje oligoklaz (nazwa nadawana plagioklazom zbliżonym do albitu), kwarc i biotyt (czarny minerał z grupy łyszczyków). Przeważnie kolor granitu tatrzańskiego jest szary.
Wapieni i dolomitów - to skały osadowe, węglanowe, jako główny składnik zawierające kalcyt lub aragonit. W zależności od pochodzenia (sposobu powstawania) zbudowane są z substancji "wiążącej" (cementu węglanowego), szczątków organicznych lub okruchów skalnych. Zwykle szare, często z drobnymi otworami.
Piaskowców - to zwięzłe skały okruchowe, zbudowane głównie z rozmaitej wielkości ziaren połączonych spoiwem. Jako ziarna piaskowców - najczęściej - występują drobiny kwarcu, krzemianów, a także innych skał.
Im bliżej górskich źródeł, tym okruchy w korytach potoków są większe i bardziej ostrokrawędziste. W trakcie transportu przez wody ulegają one stopniowemu obtoczeniu i rozdrobnieniu - głazy przechodzą w otoczaki i żwiry, by w dolnych biegach rzek zamienić sie w piaski, muły a nawet iły. Oczywiście skały kruche i miękkie ulegają znacznie szybszemu rozpadowi i rozlasowaniu w trakcie transportu.
Kształt otoczaków zależy przede wszystkim od długości drogi transportu - im dłuższa droga, tym bardziej kulistych kształtów otoczaków możemy się spodziewać.
Wróćmy jednak do poszukiwań. Nie udało Ci się znaleźć wszystkich rodzajów kamieni? Nie szkodzi. Dwa znalazłeś na pewno - to piaskowiec oraz krewni i znajomi z rodziny granitoidów. Przejdźmy więc do rozwiązania earthcache'a.
Powers, 1953. Źródło: http://ptg-wroclaw.up.wroc.pl/profil/profil_5.htm
1. Wiesz już, jakie skały dominuję w materiale, który masz pod nogami. To piaskowce i granitoidy. Sięgając do opisu tych skał oraz do tabelki opracowanej przez Powersa podaj, jakie parametry (kulistość/obtoczenie), najbardziej pasują do skał magmowych, a jakie do piaskowców? Którymi łatwiej puszczać "kaczki"? Dlaczego?
2. Jak określiłbyś procentowy stosunek okruchów pochodzenia osadowego do magmowych?
3. Na obszarze zlewni Dunajca występuje bardzo dużo osadowych łupków ilastych. Dlaczego nie ma ich pod nogami i co się z nimi dzieje?
4. Jak szacujesz wysokość wału powodziowego Dunajca?
Logowanie jest możliwe zaraz po po przesłaniu odpowiedzi za pomocą formularza kontaktowego na moim profilu - w przypadku błędnych odpowiedzi regulaminowo możecie liczyć na naprowadzenie na źródła, dzięki którym zalogowanie poprawnych odpowiedzi będzie możliwe. Logi bez odpowiedzi zostaną bezlitośnie wyrżnięte po 10 - 14 dniach od wpisu.
|