Rysunek 1.
Ozy to wydłużone, często kręte pagórki, zbudowane z osadów naniesionych przez rzeki meandrujące po powierzchni lodowców lub płynące w tunelach lodowcowych (we wnętrzu lodowca lub w jego spodniej części). Aby zrozumieć jak doszło do ich powstania, wyobraźcie sobie ogromne rzeki płynące pod lądolodem lub w jego szczelinach. Jak każda rzeka, tak i te ukryte pod lodem, niosły piasek i żwir. W wyniku ich osadzania (akumulacji) powstały właśnie ozy. Są one poziomo lub skośne warstwowane. Ozy powstawały w czasie postoju lub ustępowania lądolodu, kiedy zwiększał się przepływ wody w wyniku topnienia lodu. Formy te występują zatem w strefie czoła lądolodu i są ułożone prostopadle do wałów moreny czołowej – zgodnie z kierunkiem przesuwania się lądolodu. Ozy powstają w końcowej fazie istnienia lodowca. Przebieg oz odpowiada w ogólnych zarysach kierunkowi przesuwania się lodowca.
Materiał, z którego zbudowane są ozy, jest ułożony warstwowo i posortowany pod względem wielkości. Oznacza to, że naniesiony został przez wodę płynącą, gdyż warstwy kamieni są odkładane przy wysokich stanach wody, gdy ma ona „siłę” przesunąć tak ciężki materiał, a warstwy piasku powstają wówczas, gdy jest mało wody i transportuje ona tylko najlżejsze drobiny skalne. Jest to cecha różniąca ozy od form powstałych w miejscu wytopienia się lodowca, które wykazują brak warstwowania. Przykładowo w takich formach jak moreny czołowe czy denne kamienie i piasek są przemieszane ze sobą. Spójrzcie na zdjęcie 1 i 2. W ozie warstwy grubo- i drobnoziarnistego piasku ułożone są naprzemiennie (zdjęcie 1). W morenie materiał skalny jest wymieszany - duże głazy obok drobnego żwiru (zdjęcie 2).
Zdjęcie 1.
Zdjęcie 2.
W Polsce ozy można znaleźć m.in. na Pojezierzu Gostynińskim, Pojezierzu Dobrzyńskim, w okolicach Grójca, na Mazurach, na Suwalszczyźnie, na Pomorzu. Najdłuższym ozem na terenie Polski jest oz Bukowsko-Mosiński położony w Wielkopolsce.
Oz Bukowsko-Mosiński
Nie każdy wie, że niedaleko stolicy Wielkopolski znajduje się swoisty ewenement na skalę krajową - Oz Bukowsko-Mosiński. Oz ten jest najdłuższym polskim ozem i jednym z najdłuższych na Niżu Europejskim. Długość głównego ciągu Ozu Bukowsko-Mosińskiego wynosi około 37 km. Oz Bukowsko-Mosiński położony jest w środkowej części Wysoczyzny Poznańskiej. Cały ciąg pagórków ozowych posiada charakterystyczny dla innych form tego terenu (np. rynien jeziernych) kierunek przebiegu: z północnego-zachodu na południowy-wschód.
Początek omawianego ozu znajduje się w odległości około 25 km na zachód od Poznania, na zachodnim skraju wsi Młynkowo. Od północy oz jest ograniczony wyraźnym pasem moren czołowych stadiału poznańskiego, ciągnących się wzdłuż drogi Poznań – Pniewy. Pas pagórków ozowych przebiega w okolicach miejscowości takich jak: Sędziny Wilkowo, Otusz, Żarnowiec, Tomice, Mirosławki, Stęszew, Górka, Mosina. Ostatni odcinek omawianego ozu ciągnie się wzdłuż południowo-zachodniego brzegu Jeziora Budzyńskiego, na terenie Wielkopolskiego Parku Narodowego. Na mapie poniżej przedstawiono poglądowo przebieg Ozu Bukowsko-Mosińskiego. Pagórki ozowe zaznaczono kolorem zielonym.
Mapa 1.
Ciekawostką jest fakt, że końcowy odcinek ozu został w Średniowieczu przekopany w celach obronnych, a powstałe w ten sposób pagórki nazwano w późniejszym okresie "Szwedzkimi Górami" (zdjęcie 3). Badania archeologiczne wykazały ślady obecności ludzi z okresu średniowiecznego w okolicach Jeziora Budzyńskiego. W przeszłości oz stanowił półwysep otoczony wodą. Na jego południowo-wschodniej części, wspomnianych tzw. „Szwedzkich Górach” istniała w średniowieczu osada. W końcu XI wieku, w celach obronnych, wykonano poprzeczne wykopy tworząc 5 oddzielnych pagórków otoczonych wodą. Z czasem przekopy uległy spłyceniu i osuszeniu wskutek erozji.
Zdjęcie 3.
Spójrzmy teraz jak wygląda wnętrze Ozu Bukowsko-Mosińskiego. Na rysunku 2 przedstawiono przykładowy profil ozu.
Rysunek 2.
1 – piaski drobnoziarniste 2 – piaski średnioziarniste i gruboziarniste 3 – żwir z głazikami 4 – mułki
Uderzającą cechą budowy wewnętrznej tego odcinka ozu jest mniej więcej równoległy do siebie przebieg prawie wszystkich płaszczyzn warstwowania. W odkrywce tej wyraźna jest rytmiczna naprzemianległość materiału drobniejszego i grubszego. Na przykład na 10-centymetrowej warstwie mułków zalega 15-centymetrowa warstwa żwiru, a na niej z kolei leży wastewka piasku drobnoziarnistego, itd. Mamy więc tutaj do czynienia z wyraźną naprzemianległością warstw o frakcjach grubszych i drobniejszych. Taki układ warstw nazywamy układem warwowym. Układ taki świadczy o kolejno następujących po sobie okresach wzmagania się oraz zmniejszania siły transportowej wód lodowcowych.
Przez profil wyślij odpowiedzi na poniższe pytania. Nie musisz czekać na moją zgodę na logowanie, jednak pamiętaj, że logi bez uprzednio wysłanych odpowiedzi będą kasowane. Logować EC można bezpośrednio po wysłaniu odpowiedzi do mnie. Jeśli coś będzie w nich nie tak, zgłoszę się do Ciebie/Was i pomogę w zadaniu. Powodzenia!
Zadania:
- Na podstawie lektury listingu wytłumacz swoimi słowami jaka jest różnica w budowie wewnętrznej ozów i form polodowcowych powstałych w miejscu wytopienia się lodowca (np. moren). Z czego wynika ta różnica?
- W Ozie Bukowsko-Mosińskim występuje warwowy układ warstw. Wytłumacz swoimi słowami co to znaczy?
- Udaj się do waypointu 01 - Punkt obserwacji - oceń, w którym kierunku stok ozu opada bardziej stromo?
- Zmierz wysokość n.p.m. w miejscach wskazanych przez waypoint 02 - Punkt pomiaru 1 oraz waypoint 03 - Punkt pomiaru 2. Podaj wartości pomiarów oraz wysokość względną wzniesienia.
- Możesz załączyć zdjęcie swoje lub gpsa (opcjonalnie). Proszę nie zamieszczaj zdjęć odpowiadających na pytania.