Nowy Żmigród (do 1968 Żmigród Nowy) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jasielskim, w gminie Nowy Żmigród. Liczy ok. 1,4 tysiąca mieszkańców. Dawniej posiadał prawa miejskie nadane w 1625 roku.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego. Miejscowość jest siedzibą gminy Nowy Żmigród oraz parafii śś. Apostołów Piotra i Pawła oraz dekanatu Nowy Żmigród.
Miejscowość ta położona jest na Podkarpaciu, przy ujściu potoku Głojsce do Wisłoki, na równinnym wzniesieniu o wysokości 313 m n.p.m. Zasłonięty od południa i północy zalesionymi wzgórzami. Stąd wychodzą drogi w sześciu kierunkach: na płn. zach. do Osieka, na zachód do Gorlic, na wschód do Dukli, na południe do Krempnej i na Słowację, na wschód do Sanoka i w Bieszczady i na północ do Jasła.
Historia
Ziemie te zamieszkiwało plemię – czy raczej związek plemion – Lędzian, tworzących protopaństwo, które w IX wieku dostało się pod nieokreśloną bliżej zależność Wielkich Moraw. Po upływie wieku przeszło pod panowanie Czech, a potem Wiślan. I tak jeszcze w IX wieku tereny Nowego Żmigrodu stały się nadgraniczną dzielnicą ponadplemiennego państwa Wiślan. O Lędzianach świadczą nazwy miejscowości np. Łężyny, dawniej Lędziny, lub też nazwiska tu często spotykane.
Prace wykopaliskowe świadczą, że była tu osada w X w.
Nowy Żmigród w okresie średniowiecza posiadał ratusz. Przy granicy diecezji krakowskiej mieszkała tu głównie ludność polska, która broniła się przed wpływami Rusinów. Przed uformowaniem się wczesnofeudalnego państwa polskiego, tereny Żmigrodu, należały do Wiślan i znajdowały się w pobliżu pogranicza osadnictwa dwu różnych grup słowiańskich: zachodniej i wschodniej. Rzeka Wisłok, a nie Wisłoka, była granicą między Polską piastowską i Rusią halicką. Obszary na wschód od rzeki Wisłok, zostały zagarnięte przez Włodzimierza Wielkiego w roku 981 na ziemiach zachodnich Lędzian.
W IX wieku tereny Nowego Żmigrodu stały się nadgraniczną dzielnicą ponadplemiennego państwa Wiślan. Stanowiły naturalną granicę między państwem polskim a Węgrami. Od 1031 do 1340 roku tereny Nowego Żmigrodu graniczyły z Rusią Kijowską.
Z terenów nadwiślańskich – z doliny Dunajca, Białej, Wisłoki, zaczęli przybywać pierwsi osadnicy. Początkowo ziemie Beskidu Niskiego, porośnięte dziewiczymi lasami, były w całości własnością polskiego króla, a od XI wieku rozpoczęły się nadania na rzecz klasztorów, biskupstw i świeckich feudałów.
Od XIII wieku tereny Nowego Żmigrodu zaczęli zasiedlać Wołosi – pasterskie ludy bałkańskie, zakładając wsie na prawie wołoskim, dostosowanym do pasterskiego trybu życia. Wieś Nowy Żmigród jako osadę odnotowano w 1277 roku, a jej zalążkiem był istniejący tu wcześniej gród.
W 1305 r. w sfałszowanym dokumencie pojawia się Albert ze Żmigrodu jako wojewoda krakowski, a był wojewodą sandomierskim. Istnieje wzmianka o mieście z 1305 roku, kiedy stanowiło własność rodu Bogoriów, np. Wojciecha Bogorii ze Żmigrodu (1274-1316), szlachcica z rycerskiego rodu, syna Piotra z Bogorii i Skotnik – wojewody sandomierskiego (1306-1316), a potem dziedzicem był Mikołaj Stadnicki ze Żmigrodu h. Drużyna (ok. 1446-1490) kasztelan przemyski, wojewoda bełski.
Wzmianki, m.in. Andrzeja de Vercilis – kanonika wrocławskiego, który po soborze w latach 1311-1312 zbierał na tych ziemiach fundusze na wyprawę krzyżową, oraz dokumenty papieża Jana XXII (1321 r.) i Jana Długosza (1326 r.) piszącego już o kościele w Nowym Żmigrodzie świadczą, że miejscowość ta istniała jeszcze przed lokacją na prawie magdeburskim. W 1326 r. Nowy Żmigród jako miasto zapisane zostało w spisie kościołów (Theiner Monument I, 228). Wymieniono tu parafię in antiqua Smigrod, czyli Nowy Żmigród na ziemiach Polski. W 1331 roku (jak wynika z niżej przedstawionego dokumentu), gród ten nazywał się Żmigród. Lokowany był za panowania Kazimierza Wielkiego na szlaku z Sandomierza przez Karpaty na Węgry, na prawie magdeburskim z polską nazwą "Żmigród". Był to stary gród przygraniczny, przy którym pobierano cło. Ludność, która zasiedlała te tereny była przeważnie polska.
Wzmianki te o Żmigrodzie pochodzą z 1331 roku, kiedy to Jan XXII ze względu na dużą tu ilość wiernych, daje zezwolenie dla polskiego prowincjała oo. Dominikanów na założenie klasztoru w Nowym Żmigrodzie. Przyczynę powstania klasztoru, papież podał w dokumencie erekcyjnym wydanym w Awinionie, w którym proszono go "aby pozwolił w twierdzy Żmigrodzie, na krańcach diecezji krakowskiej, ku granicom schizmatyckich Rusinów, którzy mieszkają tuż bezpośrednio poza diecezją krakowską, założyć klasztor oo. dominikanów, dla wielkiej ilości wiernych tam mieszkających, z powodu sąsiedztwa ze schizmatykami, ze względu na ich zbawienie, celem pouczenia ich o wierze katolickiej".
W 1332 r. Władysław Łokietek na zjeździe w Wiślicy wydaje przywilej dla Nowego Żmigrodu, aby kupcy nie omijali tego grodu. Prawo miejskie ustanowił w 1332 r. Władysław Łokietek. Kazimierz Wielki nadał takie prawo dla Nowego Żmigrodu w 1345 r.
Przed rokiem 1340 granica państwowa między państwem piastowskim Kazimierza Wielkiego, a księstwem halickim przebiegała przez krótki czas na rzece Wisłok.
Z aktu wydanego w 1345 r. dla Sącza dowiadujemy się, że trakt handlowy na Ruś prowadził z Sącza na Biecz Żmigród i Sanok.
Dokument z 1345 r. podaje, że wsie Głojsce, Kopytowa, Łubno leżą na terytorium Żmigrodu. W akcie z 1359 r. wspomniano cło królewskie ze Żmigrodu.
Ruś Halicka została przyłączona do Polski przez Królową Jadwigę, ale tereny Nowego Żmigrodu nie należały wtedy do Rusi Halickiej.
W XIV w. ród Wojszyków zaczął rozwijać w okolicy swoje posiadłości (latyfundium), które przeszły w ręce Stadnickich herbu Szreniawa.
Jan Długosz w XV w. podaje, że Nowy Żmigród posiadał już kościół parafialny.
Dziedzicami miasta w XV w. byli jan h. Drużyna oraz Jan i Czesław z Wojczy h. Powała, a także według Długosza Jan i Jakub Sieniawa z Sieniawy. Ze Złotej Księgi wynika, że w Nowym Żmigrodzie 1438 r. istniał zamek, który wraz ze Żmigrodem otrzymał Przybysław. Po jego zgonie majątek przeszedł na siostrę Katarzynę, która wyszła za mąż za Mikołaja Stadnickiego ze Stadnik, a potem w 1436? r. za Krzesława Wojczyka, którego synowie współdziedziczyli ze Stadnickimi te dobra. W 1467 r. Jan Kobyleński został pozwany przez Mikołaja i Katarzynę Stadnickich oraz Jana i Krzesława Wojszyków, rodzeństwo przyrodnie niepodzielone, dziedziców Żmigrodu o to, że nie chce z nimi dokonać rozgraniczenia i usypania kopców między ich posiadłościami: Siedliskami, Lisią Górą (dziś Łysa Góra), a należącymi do niego: Makowiskami, Leszczyną, Draganową i Głoścami (dziś Głojsce).
W 1474 roku pobliskie wsie padły ofiarą najazdu węgierskiego. Oddziały zaciężne Tomasza Tharczaya, starosty zamku z Lipian, utworzywszy sobie na dwa lata (do 1476 r.) bazę w zdobytym Nowym Żmigrodzie, plądrowały okolicę, paląc nawet krośnieńskie przedmieścia. Między królem Kazimierzem Jagiellończykiem, a Maciejem Korwinem doszło do normalizacji warunków współżycia na pograniczu. Pertraktacje polsko-węgierskie doprowadziły do pokoju, który został zawarty 21 lutego 1475 r. Na podstawie układów wydano sobie jeńców, zwrócono zamki, np. w Nowym Żmigrodzie, wynagrodzono szkody i zawarto trzyletni rozejm.
W 1522 r. był olbrzymi pożar Żmigrodu, dlatego Zygmunt I Stary na prośbę dziedziców Andrzeja Stadnickiego i Czesława Wojszyka zwolnił miasto od podatków na 12 lat. W 1545 r. uzyskał dla miasta prawo na jarmarki i połączył beneficium Nowego ze Starym Żmigrodem. Andrzej Stadnicki, syn Mikołaja, podkomorzy przemyski i kasztelan sanocki, posiadał okoliczne wioski oraz Krempną. Potem dziedziczył jego syn Mikołaj. W 1577 roku, jak podają lustratorzy miasto, spłonęło powtórnie.
Znaczne nasilenie osadnictwa Wołochów nastąpiło w XVI w., co spowodowało ponowne lokacje na prawie wołoskim, wsi wcześniej lokowanych na prawie niemieckim. Wzajemne przenikanie różnych narodowości, kultur, religii i gospodarki przyczyniło się do powstania odrębnej grupy etnicznej Łemków wyznania greckokatolickiego. W późniejszym okresie część Łemków przeszła na prawosławie, stąd widoczne w krajobrazie beskidzkim cerkwie, a oprócz greckokatolickich, także cerkwie prawosławne. W 1603 roku Andrzej Stadnicki odnowił Klasztor Dominikański.
XVI-XVIII w. był okresem rozkwitu gospodarczego Nowego Żmigrodu. Rozkwit ten i bogactwo przyciągały na tereny Nowego Żmigrodu oprócz kupców także bandy węgierskich rabusiów zwanych "tołhajami". Napadali oni na handlarzy przemierzających słynny trakt winny z Węgier do Polski.
Prawa miejskie nadane zostały w 1625 roku. Kościół parafialny w Nowym Żmigrodzie pw. św. Piotra i Pawła, wybudowany pierwotnie w XVI wieku, był kilkakrotnie odbudowywany, m.in. w roku 1643.
Potop szwedzki (1655-1660) zakończył okres dobrobytu. O tym, że ludność potrafiła przeciwstawić się różnowiercom ze Szwecji i stanąć po stronie króla Jana Kazimierza, świadczy fakt jego trasy, która omijała Jasło, a przebiegała z Biecza przez Nowy Żmigród do Dukli i Krosna. W pierwszych dniach stycznia 1656 roku król Jan Kazimierz przybywa do Nowego Żmigrodu owacyjnie witany przez mieszkańców. Wiele zniszczeń przyniósł też najazd księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego w 1657 roku na Nowy Żmigród. W 1694 r. po pożarze pozostały w Żmigrodzie z wielu budowli tylko nagie mury.
W styczniu 1770 r. w ramach konfederacji barskiej (1768-1772 r.) działały tu oddziały Skotnickiego i Karola Radziwiłła (dziedzica Żmigrodu), w których byli nie tylko Polacy, ale i Łemkowie. 21 lipca 1770 r. na przełęczy Majdan koło Bartnego i pod Żmigrodem doszło do starć Konfederatów z wojskami rosyjskimi.
W Nowym Żmigrodzie na cmentarzu postawiono im pamiątkowy pomnik, a w południowej części regionu znajdziemy na cmentarzach groby konfederatów i upamiętniające je wzgórze Trzech Krzyży.
W 1775 r. licznie zgromadzona tu szlachta witała wracającego z zagranicy ks. Karola Radziwiłła.
Po Stadnickich dziedziczyli te dobra Wiśniowieccy i w końcu XVIII w. Radziwiłłowie, w XIX w. Bobowscy i Józef Zubrzycki.
W czasie zaborów zaborcy zlikwidowali klasztor Dominikanów w Żmigrodzie oraz zastosowali represje względem księży za cesarza Józefa II (tzw. józefizm).
W 1843 r. pożar ponownie zniszczył część Żmigrodu, w tym i kościół.
Jesienią 1863 r. 18-letni chłopcy ze Żmigrodu i z okolic uciekają z domu, m.in. Michał Siwiński wraz z kolegami Arteckim i Kollerem oraz Adolf Kłapkowski (1846-1932, zesłany na Sybir), którzy wstąpili do oddziału powstańczego, liczącego ok. 1000 osób (głównie złożonego z byłych żołnierzy austriackich), z komendantem Chruściakiewiczem. Dowodzić nimi miał Zygmunt Jordan. Żmigrodzianie przedostają się przez granicę do zaboru rosyjskiego i walczą w powstaniu styczniowym, a potem dostają się do niewoli rosyjskiej. Na cmentarzu w Nowym Żmigrodzie pochowany jest pochodzący z Harklowej, powstaniec i długoletni zesłaniec – katorżnik Jan Siwiński oraz m.in. Adolf Kłapkowski.
W 1878 r. – odbyło się wydzielenie ze Starostwa krośnieńskiego Sądu Powiatowego w Żmigrodzie i przydzielenie go do Starostwa jasielskiego.
W czasie I wojny światowej toczyły się tu walki. Tereny te zdobywali raz Rosjanie, a raz Austriacy. Cmentarz z I wojny światowej znajduje się w centrum cmentarza komunalnego - Cmentarz wojenny nr 8 - Nowy Żmigród.