ur. 1 I 1467, zm. 1 IV 1548
okres panowania: 1506 - 1548
Włosy miał ciemne, duże brwi, groźne wejrzenie, policzki zabarwione naturalnym rumieńcem; cała postawa wzbudzała szacunek, a roztropna natura nie pominęła niczego, co się łączyło z pełnią ludzkiej urody.
Księga o czasach króla Zygmunta Decjusza
Faworyzowanie rodów magnackich doprowadziło w 1537 roku do konfliktu ze szlachtą i pierwszego w dziejach Polski rokoszu. Wcielił do Polski resztę Mazowsza, kończąc w ten sposób jednoczenie kraju. Zakończył też spór polsko-krzyżacki: w 1525 roku wielki mistrz Albrecht Hohenzollern złożył królowi polskiemu hołd lenny. Czasy Zygmunta Starego przyniosły rozwój reformacji w Polsce.
Ciekawostka:
Król Zygmunt bardzo lubił spędzać wolny czas w zamku w podkrakowskich Niepołomicach, który stanowił znakomitą bazę wypadową do polowań w pobliskiej puszczy. W ten własnie sposób zamierzał wypocząć wczesną jesienią 1527... Z Krakowa ruszył król do Niepołomic z królową Boną i ze wszystkim dworem na krotochwile, gdzie tam miał niedźwiedzia na obyczaj wielkiego, którego z Litwy przywieziono w skrzyni. Gdy go wypuszczono w gaju blisko Wisły, poszczuwano go wielkimi psy najpierw, których on ze sto połamał, pobił i poranił; chłopów było z trzystu z oszczepy. Ranny, rozdrażniony i wystraszonyniedźwiedź puścił się potem tam, gdzie królowa stała, która uciekając przed nim, potknął się koń pod nią, spadła i uraziła się, bo była brzemienną, i tamże porodziła bez czasu syna [Wojciecha-Olbrachta], który był pochowan zaraz w Niepołomicach [w roku 1548 przeniesiono jego ciało do katedry krakowskiej]. Należy zauważyć, iż zmarły 20 września syn królewski był ostatnim (legalnym) Jagiellonem.
Przed niedźwiedziem uciekał również królewski błazen - Stańczyk. Drapieżnik powalił i jego konia. Król Zygmunt śmiał się potem z błazna słowami: Począłeś sobie nie jako rycerz, ale jako błazen, żeś przed niedźwiedziem uciekał. Na to Stańczyk miał celnie odrzec: Większy to błazen, co mając niedźwiedzia w skrzyni, puszcza go na swoją szkodę.
Ważniejsze daty:
1485
-(6 III-19 IV) Sejm ziem pruskich w Toruniu.
1494
-(17 IV-6 V) Zjazd Jagiellonów w Lewoczy.
1495
-Jan Olbracht proponuje Aleksandrowi, by nadał Kijowszczyznę Zygmuntowi.
1496
-(II) Litewski sejm odrzuca propozycję nadania Zygmuntowi Kijowa.
-(26 XI-XII) Zjazd z Janem Olbrachtem i Aleksandrem w Parczewie.
1497
-(VI) Wyprawa Jana Olbrachta w celu odbicia Kilii i Białogrodu z rąk tureckich. (16-17 VIII) Hospodar mołdawski, Stefan Wielki zrywa związek lenny z Polską i uznaje się za lennika tureckiego. (24 IX-18 X) Nieudane oblężenie Suczawy. Jan Olbracht zawiera rozejm ze Stefanem Wielkim. (26 X) Wycofujące się wojska zostają pobite pod Koźminem (w lasach Bukowiny) przez Turków i Mołdawian.
1498
-(3 X) Zygmunt wyjeżdża do Budy, na dwór brata Władysława Jagiellończyka.
ok. 1499
-Małżeństwo (?) z morawską szlachcianką, Katarzyną Ochstat de Thelnicz (Telniczanką).
1500
-(4 IX) Objęcie księstwa głogowskiego (z nadania Władysława Jagiellończyka).
1501
-(lato) Zygmunt przejmuje Syców od Władysława.
-(8 XII) Władysław przekazuje w lenno księstwo opawskie Zygmuntowi.
1504
-(4 V) Spotkanie w Legnicy z Fryderykiem II legnickim.
-(17 V) Władysław wyznacza Zygmunta na namiestnika Dolnych Łużyc.
-(jesień) Zygmunt obejmuje stanowisko starosty generalnego na Śląsku (z ramienia Władysława), w miejsce odwołanego Kazimierza II cieszyńskiego.
-(XII) Zygmunt zostaje namiestnikiem Górnych Łużyc (z nadania Władysława).
1506
-(I) Uchwały sejmu w Prudniku o przeciwdziałaniu rozbojom na Śląsku.
-(19 VIII) Śmierć Aleksandra Jagiellończyka. (13 IX) Elekcja Zygmunta na tron wielkoksiążęcy litewski. (20 X) Zygmunt obejmuje tron Wielkiego Księstwa Litewskiego. (8 XII) Elekcja Zygmunta na tron polski (w Piotrkowie).
-(IX) Najazd mołdawski na Pokucie. Hetman Mikołaj Kamieniecki rozbija Mołdawian pod Czerniowcami.
1507
-(24 I) Zygmunt zostaje koronowany w katedrze wawelskiej.
-(2 III) Potwierdzenie przywilejów koronnych i litewskich.
-(21 III-IV) Poselstwo litewskie w Moskwie żąda zwrotu Siewierszczyzny.
-(IV) Najazd moskiewski na Litwę. Udana obrona Smoleńska.
-(12 V) Hołd lenny Jana V zatorskiego.
-(jesień) Wasyl III ponownie najeżdża ziemie litewskie. Udana obrona Mścisławia i Krzyczewa.
1508
-(III) Michał Gliński, marszałek nadworny litewski wszczyna bunt przeciwko Zygmuntowi i przechodzi na stronę Wasyla III.
-(lato) Ofensywa wojsk polskich i litewskich na Smoleńszczyźnie. (13 VII) Udana odsiecz oblężonej Orszy. Wojska moskiewskie wycofują się z Litwy.
-(8 X) Litewsko-moskiewski pokój wieczysty.
1509
-(VI) Najazd mołdawski (spowodowany odmową wydania przez Zygmunta siostry Elżbiety za mąż za hospodara Bogdana Jednookiego). Udana obrona Kamieńca (VI), Halicza i Lwowa. Mołdawianie zdobywają i palą Rohatyń.
-Odwetowa wyprawa polska do Mołdawii. Nieudana próba zdobycia Suczawy. (4 X) Mikołaj Kamieniecki rozbija pod Chocimiem wojska hospodara Bogdana.
ok. 1509
-Zygmunt oddala Katarzynę Telniczankę. (1510) Wydanie Katarzyny za mąż na kasztelana wojnickiego i podskarbiego koronnego Andrzeja Kościeleckiego.
1510
-(21 I) Zawarcie (w Kamieńcu) traktatu pokojowego z Mołdawią. Bogdan Jednooki ostatecznie rezygnuje z ubiegania się o rękę Elżbiety. Przejęcie zwierzchnictwa nad Mołdawią przez Węgry.
-Najazd tatarski na Litwę.
-Sejm uchwala zakaz przekazywania w testamencie nieruchomości Kościołowi.
-(zima) Odnowienie rozejmu z Turcją.
1511
-Potwierdzenie przywilejów pruskich.
-Zygmunt zapewnia duchowieństwu prawosławnemu niezawisłość sądownictwa (przy czym sąd królewski rozpatruje apelacje) i swobodę w obsadzie urzędów duchownych (biskupi i metropolita muszą być kandydatami królewskimi).
-Zaostrzenie kar za zbiegostwo chłopów.
-Jerzy Radziwiłł i Jerzy Olelkowicz rozbijają Tatarów na uroczysku Rutku (nieopodal Kijowa).
-(2 XII) Układ o małżeństwo z węgierskim rodem Zápolyów.
1512-1514
-Królewskie próby reform skarbowo-wojskowych.
1512
-(8 II) Małżeństwo z Barbarą, córką Stefana Zápolyi, hrabiego na Spiszu, wojewody siedmiogrodzkiego.
-(19 II) Zygmunt zawiera tajny układ antyhabsburski ze stronnictwem Zápolyów.
-(IV) Najazd Tatarów Mengli-Gireja. (28 IV) Hetman Mikołaj Kamieniecki i Konstanty Ostrogski rozbijają wojska tatarskie pod Wiśniowcem. Mengli-Girej zostaje zmuszony do zawarcia antymoskiewskiego przymierza z Zygmuntem.
-(22 V) Zygmunt wydaje dekret zabraniający sądom miejskim odwoływania się do Magdeburga.
-Odnowienie rozejmu polsko-tureckiego.
-(zima) Wybuch wojny z Moskwą. Wojska moskiewskie rozpoczynają oblężenie Smoleńska.
1513
-(wiosna) Udana odsiecz oblężonego Smoleńska przez zaciężnych litewskich.
-(VI) Kolejny (nieudany) atak moskiewski na Smoleńsk.
-Odnowienie rozejmu z Turcją.
-(IX-X) Kolejna (nieudana) próba opanowania Smoleńska przez Moskwę.
-(17 IX) Śmierć Jana V zatorskiego. (26 X) Księstwo zatorskie zostaje włączone do województwa krakowskiego (utrzymuje jednak status księstwa).
1514
-Cesarz Maksymilian I Habsburg zawiera antypolskie przymierze w Wasylem III moskiewskim.
-(30 VII) Utrata Smoleńska na rzecz Moskwy.
-(8 IX) Konstanty Ostrogski rozbija siły moskiewskie pod Orszą.
1515
-(2 X) Śmierć Barbary Zápolya.
-(17-22 VII) Zjazd wiedeński z Władysławem Jagiellończykiem i cesarzem Maksymilianem Habsburgiem. Cesarz uznaje pokój toruński (1466), odstępuje od przymierza z Moskwą i obiecuje pomoc w negocjacjach z Krzyżakami.
1516
-(VIII) Najazd Tatarów Ahmeta na Podole i Ruś.
-Oblężenie Witebska przez wojska moskiewskie. Dywersyjny najazd Tatarów Mehmet Gireja na Putywl. Wojska moskiewskie wycofują się spod Witebska.
1517
-(10 III) Wasyl III zawiera antypolski układ z Zakonem Krzyżackim.
-(lato-18 X) Nieudane oblężenie Opoczki.
-(6 XII) Małżeństwo per procuram z Boną, córką Jana Galeazza Sforzy, księcia Mediolanu (zawarte w Wiedniu poprzez kasztelana kaliskiego Stanisława Ostroroga i sekretarza królewskiego Jan Konarskiego).
1517-1522
-Zygmunt organizuje flotę kaperską.
1518
-(4 III) Cesarz Karol V Habsburg nadaje Zygmuntowi Order Złotego Runa.
-Zrzeczenie się prawa do sądzenia sporów między szlachtą i jej poddanymi. Początek pełnego sądownictwa patrymonialnego.
-(18 IV) Ślub z Boną i jej koronacja w katedrze wawelskiej.
-(lato) Wojska moskiewskie wkraczają na Litwę. (29 VII) Olbracht Gasztołd i Jan Boratyński dokonują udanej odsieczy oblężonego Połocka.
1519
-(lato) Jednoczesny najazd moskiewski na Litwę i tatarski - na ziemię kijowską i Wołyń.
(2 VIII) Tatarzy zwyciężają wojska polskie pod Sokalem.
1519-1520
-(4 XII-7 I) Sejm w Toruniu. (11 XII 1519) Uchwalenie wojny z Zakonem Krzyżackim. (7 I 1520) Przywilej toruński.
1520
-Wojna z Krzyżakami. (1 I) Zajęcie Brunsbergi przez zaciężnych krzyżackich. (18 I) Mikołaj Firlej z Dąbrowicy rozbija oddziały krzyżackie idące z odsieczą oblężonemu Pasłękowi. Wojska polskie zdobywają Kwidzyn (16 II) i Holąd (29 IV). (30 IV) Odstąpienie od oblężenia Królewca. (18-29 VI) Nieudane rokowania pokojowe z Albrechtem Hohenzollernem w Toruniu. Atak krzyżacki na Mazowsze (VII), ziemię łomżyńską i biskupstwo warmińskie (VIII).
Udana obrona biskupiego zamku w Heilsbergu. (VIII) Ofensywa zaciężnych wojsk krzyżackich z terytorium Rzeszy. Utrata Międzyrzecza (12 X), Wałcza, Chojnic, Kiszewy, Starogardu i Tczewa (4 XI). Nieudana próba zdobycia Człuchowa i Gdańska (8-9 XI) przez Krzyżaków. (3 XI-7 XII) Sejm w Bydgoszczy. Postulat powołania komisji dla poprawy prawa sądowego. (4 XII) Potwierdzenie postanowień przywileju toruńskiego. Uchwalony zostaje (po raz drugi od 1498) podatek pogłówny. Odbicie z rąk krzyżackich Chojnic (28 XI), Tczewa i Starogardu.
-(3 V i 24 VII) Edykty zakazujące sprowadzania do kraju, kupna i sprzedaży książek luterańskich (pod karą konfiskaty dóbr i wygnania).
-Zygmunt otrzymuje propozycję objęcia tronu Szwecji.
-(25 X) Chan Mehmet-Girej zaprzysięga przymierze z Zygmuntem.
1521
-(5 IV) Zawieszenie broni w wojnie polsko-krzyżackiej (na okres 4 lat), zawarte głównie dzięki mediacji Fryderyka II legnickiego, pełnomocnika króla czeskiego i węgierskiego.
-Bitwa z Tatarami pod Skałą.
1522
-Obwarowanie Wilna murami.
-(4 XII) Rada litewska uznaje sukcesję syna Zygmunta na tronie wielkoksiążęcym.
-(zima) Zygmunt zawiera pięcioletni rozejm z Wasylem III.
Smoleńsk pozostaje przy Moskwie.
1522-1524
-Spór z papiestwem o obsadę biskupstwa płockiego. (9 IX 1522) Śmierć biskupa Erazma Ciołka. (IX 1522) Papież Hadrian VI mianuje biskupem płockim margrabiego Jana Albrechta Hohenzollerna, brata wielkiego mistrza krzyżackiego. Biskup przemyski, Rafał Leszczyński - kandydatem Zygmunta. (1523) Hadrian VI zgadza się na kandydaturę Rafała Leszczyńskiego, pod warunkiem podwyższenia annat (opłat uiszczanych przez polskie biskupstwa na rzecz Rzymu). Duchowieństwo polskie odrzuca propozycję papieża. Hadrian VI cofa zgodę na nominację. (14 IX 1523) Śmierć papieża Hadriana VI. (10 VI 1524) Papież Klemens VII zatwierdza Rafała Leszczyńskiego na stolicy biskupiej w Płocku.
1523
-(7 III) Zygmunt wydaje edykt grożący śmiercią na stosie i konfiskatą dóbr zwolennikom luteranizmu.
-(5 V) Nieudany zamach na życie Zygmunta. Nieznany zamachowiec strzela (niecelnie) z rusznicy do króla stojącego w oknie 'Kurzej Stopki' na zamku wawelskim.
-Wydanie Formula processus, kodyfikacji procesu sądowego (wprowadzającej m.in. zasadę instancyjności).
-(5 IX) Edykt zezwalający na poszukiwania w domach książek luterańskich.
1524
-(14 III) Sojusz z Jerzym i Barnimem, książętami Pomorza Zachodniego oraz z Henrykiem Meklemburskim.
-(VI) Najazd turecki i tatarski na Podole.
1524-1525
-(21 XII-24 II) Sejm w Piotrkowie. Sejm decyduje się na kontynuowanie wojny z Zakonem Krzyżackim aż do jego całkowitego usunięcia z Prus.
1525
-(11 III-8 IV) Negocjacje z Albrechtem Hohenzollernem. (8 IV) Zawarcie traktatu krakowskiego. Sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego. Albrecht otrzymuje tytuł księcia w Prusach i zostaje dziedzicznym lennikiem Korony Polskiej (z dziedziczenia wyłączona zostaje linia elektorów brandenburskich) oraz członkiem senatu. (10 IV) Hołd lenny Albrechta Hohenzollerna w Krakowie (tzw. Hołd Pruski).
-Zygmunt zostaje obdarowany przez papieża Klemensa VII Mieczem Poświęcanym i Czapką.
-Władze Gdańska zostają obalone przez pospólstwo i plebs miejski.
1526
-(wiosna-lato) Stłumienie rewolty pospólstwa w Gdańsku. (20 VII) Zygmunt ogłasza Statuta Sigismundi. Burgrabia gdański (jako przedstawiciel króla) obejmuje pierwszeństwo przed burmistrzami. Wprowadzenie tzw. trzeciego ordynku - reprezentacji pospólstwa we władzach Gdańska.
-(9/10 III) Śmierć Janusza III mazowieckiego. (13 IX) Zygmunt przejmuje władzę na Mazowszu.
-(29 VIII) Śmierć Ludwika Jagiellończyka, króla Czech i Węgier, bratanka Zygmunta, w bitwie pod Mohaczem. Jagiellonowie (wobec mało aktywnej postawy Zygmunta) tracą tron czeski (24 X) i węgierski (10 XI).
-Zawarcie układu rozejmowego z Moskwą.
-Wzmocnienie lennej zależności książąt pomorskich z Lęborka i Bytowa.
-(zima) Najazdy tatarskie na Polskę i Litwę.
1526-1528
-Reforma monetarna. (23 I 1526) Uchwała w sprawie bicia nowych monet. (15 X 1526) Ogłoszenie szczegółowej ordynacji menniczej. Wycofane z obiegu zostają półgrosze. Ustanowienie trzech obowiązujących rodzajów monet: denarów, ternarów (3 denary) i groszy (18 denarów). (II 1528) Wprowadzenie do obiegu groszy potrójnych (trzeciaków) i poszóstnych (szóstaków) oraz złotych dukatów. (V 1528) Ustalona zostaje jednolitość stopy monetarnej Prus i Polski (z jedyną różnicą w postaci bicia w Prusach szelągów o wartości 6 denarów, zamiast ternarów).
1527
-(27 I) Konstanty Ostrogski zwycięża nad Olszanicą Tatarów powracających z wyprawy litewskiej.
1528
-(wiosna) Najazd wojsk habsburskich na Spisz.
-(VI) Zwycięskie starcie z Tatarami pod Kamieńcem Podolskim.
-(26 X) Podpisanie pięcioletniego zawieszenia broni z Turcją.
1529
-(29 IX) Początek obowiązywania nowej kodyfikacji prawa litewskiego (tzw. Pierwszego Statutu Litewskiego).
-(18 X) Syn Zygmunt zostaje wyniesiony na tron wielkoksiążęcy litewski.
-(18 XII) Elekcja vivente rege Zygmunta na tron polski.
-(27 XII) Inkorporacja Mazowsza do Korony.
1530
-(20 II) Koronacja Zygmunta Augusta w katedrze wawelskiej.
-(XI) Najazd hospodara mołdawskiego, Piotra Raresza (Petryły) na Pokucie.
Utrata Kołomyi i Gwoźdźca.
1531
-(3-21 II) Nieudane rokowania pokojowe z Mołdawią.
-(lato) Wyprawa Jana Tarnowskiego przeciwko Petryle. (2-4 VIII) Zwycięskie starcia pod Ścianką nad Dniestrem. (19 VIII) Jan Tarnowski pokonuje Mołdawian pod Gwoźdźcem. (22 VIII) Zwycięstwo pod Obertynem.
-Uchwalenie Zwodu Prażmowskiego - kodyfikacji prawa mazowieckiego.
1532
-(zima) Układ rozejmowy z Mołdawią (ważny do maja 1533).
-(29 I) Zatwierdzenie Zwodu Prażmowskiego przez Zygmunta i sejm koronny.
-(wiosna) Przedłużenie rozejmu z Moskwą do końca grudnia 1533.
-Zygmunt zapewnia Żydom swobodę handlu w całym państwie.
-Przywilej piotrkowski.
-Opracowanie projektu poprawy praw (tzw. Korektura Taszyckiego).
1533
-(I) Zawarcie traktatu pokoju i przyjaźni z sułtanem tureckim Sulejmanem.
1534
-Zygmunt zwalnia Żydów z obowiązku noszenia specjalnych, wyróżniających się ubrań.
-(VIII) Najazd litewski na Siewierszczyznę.
-(XI) Odwetowy najazd moskiewski na Litwę.
1534-1535
-(30 XI-20 I) Sejm w Piotrkowie.
(13 XII 1534) Szlachta odrzuca Korekturę Taszyckiego.
Uchwały w sprawie udzielenia pomocy Litwie.
1535
-(lato) Wojska moskiewskie wznoszą twierdzę Siebież na północnym pograniczu z Litwą.
-Ofensywa polsko-litewska na Siewierszczyźnie. Zdobycie Homla (16 VII), Starodubu (29 VIII), Radohoszczy i Poczepu. Wojska polsko-litewskie wycofują się (z powodu braku środków na utrzymanie żołnierzy zaciężnych) tracąc Starodub, Radohoszcz i Poczep.
-(VIII-IX) Najazdy Petryły na pograniczne ziemie polskie.
1536
-(II-VII) Litewska przeciwko Moskwie. (II) Nieudana próba opanowania Siebieża. (VII) Litwini zwyciężają wojska moskiewskie pod Krzyczowem.
1537
-(25 III) Zawarcie pięcioletniego rozejmu z Moskwą. Litwa utrzymuje Homel.
-Mikołaj Sieniawski i Jan Mielecki rozbijają Tatarów chana Ezibeka.
-Przygotowania do wyprawy na Mołdawię. (22 VIII) Szlachta zawiązuje sejm rokoszowy pod Glinianami (tzw. wojna kokosza). Rokoszanie domagają się potwierdzenia elekcyjności tronu, wolności od ceł oraz ograniczenia praw duchownych i miast.
-(XI) Mikołaj Sieniawski zdobywa i pali mołdawskie Czerniowce.
1538
-(I) Najazd Petryły na Pokucie. (1 II) Mołdawianie rozbijają nad Seretem zaciężne wojska polskie. (wiosna) Hetman Jan Tarnowski wkracza na Pokucie. (VIII) Oblężenie Chocimia. Zawarcie układu pokojowego z Petryłą. Mołdawia zrzeka się Pokucia na rzecz Polski.
-Sejm wydaje ustawę o przymusie wyzbycia się (w przeciągu 4 lat) przez mieszczan posiadłości ziemskich, pod groźbą ich utraty.
1538-1539
-(20 XII-7 III) Sejm w Krakowie. Uchwały ograniczające władzę królewską (Zygmunt m.in. potwierdza elekcyjność tronu polskiego, obiecuje respektować prawa królestwa).
1540
-(17 I) Zatwierdzenie Zwodu Goryńskiego - kodyfikacji praw Mazowsza.
-Traktat przyjaźni z Sahib-Girejem, chanem Tatarów krymskich.
1543
-Sejm wydaje ustawę odbierającą chłopom prawo wykupywania się od poddaństwa oraz zaostrzającą zakaz opuszczania wsi bez zgody pana.
1544
-Sejm litewski w Brześciu. (6 X) Zygmunt przekazuje władzę namiestniczą na Litwie synowi Zygmuntowi.
1545
-Zawarcie porozumienia pokojowego z Tatarami.
-(13 X) Oddziały kozackie starosty barskiego Bernarda Pretwicza, napadają i plądrują turecki Oczaków. Ochłodzenie stosunków polsko-tureckich. Zygmunt wypłaca odszkodowanie Turcji (w wysokości 155100 asprów).
1548
-(1 IV) Śmierć Zygmunta I Starego w Krakowie.
Opracowano na podstawie:
poczet.com
Władcy Polski – cykl dodatków do „Rzeczpospolitej” przygotowany we współpracy z „Mówią wieki”
Aby odnaleźć skrytkę musisz odszukać w powyższym tekście podane niżej informacje, a ustalone liczby podstawić do wzoru:
A – W jakim mieście miała elekcja Zygmunta na tron polski? W Piotrkowie (A=36), w Krakowie (A=46) czy w Warszawie (A=56)?
B – W którym roku wprowadzono edykty zakazujące sprowadzania do kraju, kupna i sprzedaży książek luterańskich?
C – Zgodnie z reformą monetarną przeprowadzoną za czasów Zygmunta Starego 1 grosz to ile denarów?
N 53° 00.X
E 18° 05.Y
X=B/5-3*A+C-4
Y=7*A+C-4
Kordy ±10 m.
Współrzędne finałowe są w formacie N DD° MM.MMM E DD° MM.MMM
Jeśli w wyniku otrzymasz liczbę dwucyfrową to dopisz przed nią 0, a jeśli jednocyfrową to dwa zera.
W logbooku jest pewna liczba. Zapisz ją, gdyż może Ci się przydać…
