ŻYDZI W CZĘSTOCHOWIE
Pierwsze wzmianki o Żydach osiedlających się w okolicach Częstochowy pochodzą z początków osiemnastego wieku.
Społeczność żydowska od początku skupiała się w okolicach Starego Rynku, nieopodal którego w roku 1765 wzniesiono Starą Synagogę. Trzydzieści lat później istniała już w Częstochowie samodzielna gmina żydowska, a pod miastem Żydzi założyli swój cmentarz. Powstawały żydowskie szkoły podstawowe i rzemieślnicze, a także warsztaty i manufaktury.
W roku 1840 mieszkało tutaj około trzech tysięcy Żydów. Stanowili oni wówczas prawie 60% wszystkich mieszkańców Częstochowy. Żydzi mieszkali już nie tylko przy Starym Rynku, ale także – między innymi – przy Alei Najświętszej Maryi Panny, przy Warszawskiej i Krakowskiej, a także przy ulicach, które dziś nazywają się Garibaldiego i Wilsona.
Wkrótce potem Częstochowa stała się miastem przemysłowym, mieszkańców szybko przybywało, a odsetek Żydów spadł do trzydziestu procent i na tym mniej więcej poziomie utrzymał się aż do dwudziestolecia międzywojennego.
Na przełomie dziewiętnastego i dwudziestego wieku wzniesiono Nową Synagogę. Piękny budynek stał się jedną z ikon Częstochowy. Niemal jednocześnie wybudowano mykwę, czyli żydowską łaźnię rytualną, sąsiadującą z Domem Gminy Żydowskiej.
Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy zajęli Częstochowę, bożnice zostały ograbione. Potem Starą Synagogę zrównano z ziemią, a Nową Synagogę podpalono. Osmolono mury niszczały przez kilkanaście lat, aż w roku 1954 częstochowska orkiestra symfoniczna zwróciła się do Kongregacji Wyznania Mojżeszowego z propozycją przejęcia ruin i przerobienia ich na filharmonię.
Pomysł zaakceptowano i dziś przy Wilsona 16 stoi modernistyczny budynek Filharmonii Częstochowskiej im. Bronisława Hubermana.
GMACH FILHARMONII CZĘSTOCHOWSKIEJ
Budynek powstał w latach 60. XX w. dzięki ofiarności społeczeństwa, na fundamentach spalonej przez Niemców synagogi. Na ścianie gmachu wmurowana jest pamiątkowa tablica poświęcona Bronisławowi Hubermanowi – częstochowianinowi żydowskiego pochodzenia – światowej sławy wirtuozowi i wielkiemu humaniście.
NOWA SYNAGOGA – Pomysł na budowę Nowej Synagogi zrodził się w latach 90. XIX wieku wśród społeczności żydowskiej dążącej do asymilacji z polską kulturą i społeczeństwem. Budowę rozpoczęto w 1899 roku, na rogu ulic Spadek i Aleksandrowskiej (obecnie ulica Wilsona).
Przy synagodze utworzono szkołę kantorów, której absolwenci zdobywali sławę w wielu krajach Europy i Stanach Zjednoczonych, a także Instytut Judaistyczny, który miał na celu kształcenie młodzieży.
We wrześniu 1939 roku Niemcy obrabowali Nową Synagogę z kosztowności, a 25 grudnia tego samego roku podpalili budynek. Wypalone mury przetrwały do połowy lat 50. X