[PL] Ślimak Bagniak
Bagna są nie tylko naturalnym systemem przeciwpowodziowym, rezerwuarem wody na czas suszy, „magazynem” lekarstw i żywności dla milionów ludzi, czy swoistą Arką Noego.
W Polsce, tak jak na całym świecie, wrosły w kulturę, obyczajowość, styl życia społeczeństw, które zamieszkiwały w ich sąsiedztwie. W przypadku naszych przodków, wpływ bagien musiał być wyjątkowo wielki – obszary nizinne naszego kraju były niegdyś praktycznie w całości pokryte bagnami i mokradłami. Do nich należy też dodać liczne jeziora, rzeki, źródła i strumienie. Wszystkie one wzbogacały lokalną przestrzeń kulturową.
Nazewnictwo związane z bagnami.
Określeń nazw związanych z bagnami i ogólnie mokradłami jest na obszarach „zabagnionych” znacznie więcej niż innych nazw terenu. Bagna bywają więc często „osnową” sieci nazewnictwa miejscowego. Powszechne na terenach podmokłych są takie nazwy miejscowości, jak Bagno, Błoto, Błota, Biele. Ciekawostką jest pochodzenie nazwy Bochnia. Wbrew obiegowym opiniom, nazwa ta nie pochodzi od bochnów chleba czy soli, lecz od starosłowiańskiego słowa "bochy" oznaczającego nieprzebyte bagna. W różnych regionach (lub nawet w tych samych) bardzo różnie nazywano mokradła - oto garść przykładów: biel, biele, bachorze, bagnisko, bagniska, bajoro, bara, grzęzawisko, barzelisko, czahar, ligawica, krekot, błoto, grzęzawica, grzęzawa, moczar, moczary, mokradlina, mszar, mszary, mokradło, mokrzawa, torfowisko, topiel, topielisko, trzęsaka, rojst, sapowisko, sapa, trzęsawisko.
Podania i legendy powiązane z bagnami.
W regionach, gdzie w przeszłości było dużo terenów bagiennych, wciąż można posłuchać opowieści przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Wynikało to również z niemożności ujarzmienia przyrody w takim miejscu. Mokradła w oczach ówczesnych społeczności niosły wszelkie zagrożenie – bynajmniej nie tylko związane z głęboką tonią lub niepewnym i niewidocznym gruntem… Co gorsza, na bagnach mieszkały topielice, wodniki, rusałki i tym podobne stwory, o których bajało się w przesądach i opowieściach ludowych. Wielu z nas zna powieść o Wodniku Szuwarku. Również poważni twórcy sięgali do postaci, atmosfery i niebezpieczeństw związanych z bagnami np. ”Balladyna” Słowackiego, czy uwiecznione przez Mickiewicza Jezioro Świteź. Nieprzebyte bagna w tradycji ludowej to miejsca, gdzie „lęgło się złe” i tylko czarownice miały do nich dostęp. Tam właśnie zdobywały swe tajemne zioła, które później służyły dobru, lecząc chorych ludzi, jak w „Starej baśni” Józefa Ignacego Kraszewskiego.
Co szczególnie interesujące, w sytuacjach prawdziwego kryzysu bagna zmieniają swoją rolę i z miejsca potępionego przeistaczają się w miejsce wybawienia. W licznych opowieściach nieprzebyte bagna sprzyjają okolicznym mieszkańcom, gdy tylko są w szczególnym niebezpieczeństwie. To tam właśnie znajdują schronienie, podczas gdy obcy najeźdźca, nie znając terenu, gubi się wśród w nieznanym sobie terenie iw końcu przepada bez wieści. Na przykład w „Potopie” Henryka Sienkiewicza, Kmicic w potrzebie szczęśliwie odnajduje kryjówkę Kiemliczów ukrytą wśród przepastnych bagien. Co ciekawe, taka zmiana „funkcji” mokradeł i podobne historie znajdziemy w podaniach i literaturze na całym świecie.
Bagna jako miejsce aktywności ludzkiej.
Wiele bagien to miejsca dawnej eksploatacji torfu używanego jako opału. Na Pomorzu niemal każde z pozostałych torfowisk ma mniej lub bardziej zarośnięte potorfia – ślady po eksploatacji. Jeśli takie ślady pozostawimy do dalszego zarastania, uzyskamy obraz sukcesji roślinnej najczęściej rzadkich gatunków roślin. Tam, gdzie torfowisk było dużo, powstawały elementy kultury związanej z eksploatacją torfu. Były to tradycyjne metody i techniki eksploatacji, narzędzia i urządzenia do kopania i transportu torfu. Tworzyła się tradycja.
[EN] Swampy Snail
Swamps are not only a natural flood system, a reservoir of water for drought, a "warehouse" of medicines and food for millions of people, or a kind of Noah's Ark.
In Poland, just like in the whole world, they have grown into culture, customs, and the lifestyle of societies that lived in their neighborhood. In the case of our ancestors, the influence of swamps must have been extremely large - the lowland areas of our country were once virtually entirely covered with swamps and wetlands. One should also add to them numerous lakes, rivers, springs and streams. They all enriched the local cultural space.
Nomenclature related to swamps.
The names of the names associated with swamps and generally wetlands are much more infested in the "boggy" areas than other terrain names. Thus, swamps often tend to be the "base" of the local naming network. Common names of wetlands such as Bagno, Błoto, Błota and Biele are common in wetlands. An interesting fact is the origin of the name Bochnia. Contrary to popular opinion, this name does not come from loaves of bread or salt, but from the old Slavic word "bochy" meaning impassable swamps. In various regions (or even in the same) wetlands were called very different - here are a handful of examples: white, whites, brat, marsh, marsh, puddle, bar, quagmire, barzelisko, czahar, ligawica, krekot, mud, quarry, sinking, swamp , swamps, wetlands, peat, bogs, marsh, wetlands, peat bog, meltwater, whirlpools, tremors, rivers, sapowisko, sapa, quagmires.
Applications and legends related to swamps.
In regions where there were a lot of marshlands in the past, you can still listen to stories passed down from generation to generation. It also resulted from the inability to tame nature in such a place. Wetlands in the eyes of the then communities carried all the threats - not only connected with a deep, drowsy or uncertain and invisible ground ... What is worse, the drowners lived in the swamps, water-lovers, rusalki and similar creatures, which were in the superstitions and folk tales. Many of us know the novel about Wodnik Szuwark. Also, serious artists reached for the form, atmosphere and dangers associated with swamps, for example, "Balladyna" by Słowacki, or the Świteź Lake immortalized by Mickiewicz. Incredible swamps in folk traditions are places where "evil was hatched" and only witches had access to them. It was there that they acquired their secret herbs that later served the good, healing sick people, as in the "Old Fairy Tale" by Józef Ignacy Kraszewski.
What is particularly interesting, in situations of real crisis, swamps change their role and change from place of condemnation to place of salvation. In numerous tales, impassable swamps favor the local inhabitants, whenever they are in a special danger. That's where they find shelter, while the foreign invader, not knowing the terrain, gets lost among the unfamiliar terrain and eventually disappeared without a trace. For example, in "Deluge" by Henryk Sienkiewicz, Kmicic, in need of luck, finds the hideout of Kiemliczów hidden among the vast swamps. Interestingly, such a change in the "function" of wetlands and similar stories can be found in applications and literature throughout the world.
Swamp as a place of human activity.
Many swamps are places of former exploitation of peat used as fuel. In Pomerania, almost every of the other peat bogs has a more or less overgrown post-mining peat - traces of exploitation. If we leave such traces for further overgrowing, we will obtain a picture of plant succession, usually of rare plant species. Where there were many peat bogs, elements of the culture related to the exploitation of peat were created. These were traditional methods and exploitation techniques, tools and devices for digging and transporting peat. A tradition was created.