Drugie życie brył martwego lodu EarthCache

DRUGIE ŻYCIE BRYŁ MARTWEGO LODU

THE SECOND LIFE OF DEAD-ICE BLOCKS

Lądolód to twór przyrody, który wskutek niszczenia podłoża, transportu i akumulacji osadów silnie przekształca oblicze Ziemi. Zmiany, jakie zaszły na terenie Polski po serii nasunięć i recesji lądolodów w plejstocenie odzwierciedlone są w pokrywie osadowej oraz jedynej w swoim rodzaju rzeźbie terenu z zespołem rozmaitych form glacjalnych, utworzonych w wyniku oddziaływania mas lodu oraz wód polodowcowych. Mało tego, wpływ lądolodu na kształtowanie się krajobrazu nie kończy się wraz z jego ustąpieniem. „Pamiątki”, które po sobie pozostawia – bryły martwego lodu – do momentu ich całkowitego wytopienia stanowią ważny czynnik rzeźbotwórczy.

Zanim poznamy, jak wygląda drugie życie brył martwego lodu, dokonajmy ich autopsji i spróbujmy zrozumieć ich naturę. Martwy lód to mogące osiągać zróżnicowaną wielkość fragmenty lodu oddzielone od głównej masy wytapiającego się lądolodu. Ich odseparowanie jest konsekwencją wzrostu temperatury powietrza, następnie topnienia, pękania i dzielenia się lodowca na mniejsze fragmenty. Tak pozostawione lodowe bryły zazwyczaj tkwią częściowo zagłębione w osadzie, jak również pokryte są warstwą materiału morenowego. Wraz z topnieniem lądolodu oraz towarzyszącym mu wzmożonym odpływem wód lodowcowych transportujących piaski i żwiry, bryły martwego lodu systematycznie pogrążane są pod warstwą osadów wodnolodowcowych (fig. 1).

Po ustąpieniu głównej masy lądolodu zagrzebane w osadzie lodowe bloki znajdowały się pod wpływem tzw. klimatu peryglacjalnego, o cechach zbliżonych do klimatu np. dzisiejszej tundry. Dzięki temu bryły mogły jeszcze przez dłuższy czas pozostawać w miejscu ich złożenia.

Lecz jak dużo czasu musiało minąć, aż finalnie i bryły martwego lodu uległy wytopieniu? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, gdyż zależy od wielkości i kształtu lodowych bloków oraz lokalnych uwarunkowań, takich jak miąższość przykrywających osadów oraz ukształtowanie najbliższego otoczenia. W zależności od tych czynników poszczególne bryły mogły się wytapiać przez kilkadziesiąt, kilkaset lub kilka tysięcy lat. Ogólnie przyjmuje się, iż wytapianie martwego lodu miało miejsce od schyłku ostatniego zlodowacenia (ok. 14 700 lat temu) do końca okresu preborealnego w holocenie (ok. 10 000 lat temu).

Fig. 1. Współczesna bryła martwego lodu w okolicy szczytu Hohe Geige (Austria), źródło: www.commons.wikimedia.org
 

Bryły martwego lodu najczęściej deponowane były we wcześniej ukształtowanych zagłębieniach, takich jak rynny polodowcowe wyżłobione w podłożu przez płynące pod ciśnieniem hydrostatycznym wody lodowcowe. To właśnie dzięki pozostawionym lodowym blokom rynny te mogły zostać utrwalone w krajobrazie. Stagnujące fragmenty lodu pełniły funkcję konserwującą zagłębienia, chroniąc je przed zasypaniem osadem piaszczysto-żwirowym, intensywnie transportowanym i akumulowanym przez wody roztopowe podczas zanikania lądolodu. Pokryte osadem bryły pozostawione w obniżeniach rynnowych tajały jeszcze długo po wycofaniu się lądolodu.

W miejscach, w których warunki sprzyjały utrzymywaniu wód stojących pochodzących z wytapiania się bryły, tworzyły się misy jeziorne. W innych miejscach wody z roztapiania odpływały lub migrowały jako wody podziemne. Z tego względu misy jeziorne i doliny rzeczne w dawnych rynnach polodowcowych tworzą ewolucyjnie powiązane ze sobą formy geomorfologiczne i systemy hydrograficzne.

Tak również było w przypadku Głodnych Jeziorek (fig. 2). Spoglądając na mapę uksztaltowania terenu (fig. 3) zauważamy, iż zlokalizowane są w dawnej rynnie polodowcowej, którą współdzielą z doliną rzeki Runicy. Rynna ta przebiega w kierunku W-E i łączy się z prostopadłą do niej rynną zajmowana dziś przez rzekę Płociczną oraz ciąg jezior. 

Fig. 2. (powyżej) Lustro wody Głodnych Jeziorek, fot. M. Bielatko, źródło: www.dpn.pl
 

Fig. 3. Ukształtowanie rzeźby terenu, źródło podkładu: www.geoportal.gov.pl
 

Dzisiejsze Głodne Jeziorka są kompleksem pięciu niewielkich, bezodpływowych zbiorników o powierzchni od 0,3 do 0,8 ha. Są to jeziora płytkie, systematycznie zarastające, zasilane w większości wodami opadowymi (fig. 4). Zajmują płaskodenne zagłębienie otoczone piaszczystymi glinami zwałowymi. W wyższej części profilu litologicznego zaznaczają się piaski i żwiry wodnolodowcowe, którymi zostały pokryte tkwiące tu bryły martwego lodu. Głębokość mis po wytopieniu lodowych bloków wynosi ok. 15 m, z czego krawędzie okalające misy sięgają do 10 m, a ich strome stoki świadczą o wcześniejszej obecności martwego lodu. W profilu misy można zauważyć ślady dawnej linii brzegowej, z czasów gdy poziom wody był w nich wyższy (fig. 5).

Fig. 4. (powyżej) Zarastające Głodne Jeziorka, fot. A. Skowronek

Fig. 5. Ślady dawnej linii brzegowej, fot. A. Skowronek
 

Niewielkich rozmiarów Głodne Jeziorka, podobnie jak inne, znacznych rozmiarów jeziora Drawieńskiego Parku Narodowego, takie jak Jez. Ostrowieckie, Jez. Czarne czy Jez. Płociczno, są jeziorami utworzonymi w rynnach polodowcowych, a wytapianie stagnujących w nich brył martwego lodu stanowiło fundamentalny etap w ewolucji tych zbiorników. Jednak to właśnie na przykładzie niewielkich Głodnych Jeziorek i ich otoczenia najłatwiej jest zrozumieć funkcję brył martwego lodu w kształtowaniu krajobrazu i sieci hydrograficznej. Po wytopieniu się lodowych bloków obszar Głodnych Jeziorek zaczął tętnić drugim życiem – dziś jest to cenny rezerwat przyrody, w którym rozwijają się mszary torfowe z rzadkimi gatunkami roślinności. Jednak w tym niezwykłym środowisku nie najlepiej czują się ryby, które są tu reprezentowane głównie przez okonie, które ze względu na małą głębokość zbiorników, słabe natlenienie i kwaśny odczyn wody występują w formie karłowatej, tzw. głodowej, dając nazwę temu wspaniałemu miejscu.

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania:

1. Czym jest martwy lód i jak powstaje?
2. Jak uważasz, dlaczego od czasu wytopienia brył martwego lodu woda w Głodnych Jeziorkach dalej się utrzymuje?
3. Obserwując otoczenie Głodnych Jeziorek wskaż, który z procesów naturalnych dominuje dziś na tym obszarze: a) sukcesja roślinności   b) erozja brzegów   c) osuwanie się zboczy   d) deforestacja
4. Dołącz zdjęcie swoje lub swojego GPS w tej lokalizacji.
    

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.

Erosive, transporting and accumulative activity of the ice mass are factors that strongly transform the face of the Earth. Changes that took place after the Pleistocene series of glacial transgressions and regressions are reflected in the character of sedimentary cover as well as the unique landforms created as a result of ice masses and meltwaters impact. As if all that weren’t enough, this impact didn’t end with the disappearance of ice cap. The „keepsakes” after ice age – the lumps of dead-ice – even long time after deglaciation are playing an important role in landscape formation.

Before we get know the second life of dead-ice lumps, let us autopsy them for better understanding of their nature. Dead-ice is created by various-size fragments of ice detached from the main mass of the ice sheet. Together with air temperature increase, the ice cover was melting and cracking into smaller fragments. The dead-ice lumps, left behind in this way, usually are partly embedded in the sediment, as well as covered with a layer of moraine material. As the ice sheet melts, the outflow of glacial waters transports a huge bulk of sand and gravel. These sediments were systematically covering the ice blocks with a layer of fluvioglacial material (Fig.1). After the ice cover retreat, the dead-ice blocks, buried in the sediments, stayed under the influence of periglacial climate, similar to climate of present-day tundra. Thanks to low temperature conditions, the ice lump’s „life” could be extended. But how much time had to pass until the dead-ice blocks finally melted? It is not easy to give a clear answer. The pace of melting depends on the size and shape of ice fragments and is conditioned by the thickness of the covering sediment layer and geomorphology of surrounding area. According to these factors, individual blocks could melt for several dozen, several hundred or several thousand years. Generally, it is assumed that the process of dead-ice melting lasted from the Late Glacial to early Holocene period (14 700 – 10 000 years ago).

Dead-ice lumps were mostly deposited in previously shaped depressions, such as tunnel valleys formed in the ground by glacial waters flowing under hydrostatic pressure. Due to stagnation of ice blocks, these depressions could be preserved in the landscape, protected from being covered with sand-gravel sediment intensively transported and accumulated by meltwaters released during the ice sheet retreat. The ice lumps left behind were melting long after ice cover deglaciation. In places, where conditions were favourable enough for water retention, lake basins have been formed. In other areas drainage, and outflow of meltwater prevailed. For this reason, lake basins and river valleys located in tunnel valleys, create evolutionarily related geomorphological and hydrographic systems.

Such a story is also referred to Głodne Jeziorka (Eng. Starvation Lakelets) (Fig. 2). Looking at the map of the land relief (Fig. 3) , we can notice that they are located in a former tunnel valley, which is also used by the Runica River. This tunnel valley runs in the directions of W-E and joins with a perpendicular valley occupied today by the Płociczna River and a string of lakes.

Presently, Głodne Jeziorka are a complex of 5 small closed lakes (endorheic lakes) with an area of 0.3 to 0.8 ha. These shallow and systematically overgrowing water bodies are mainly supplied with rainwater (Fig. 4). They lay in a flat-bottomed depression surrounded by sandy glacial till. In the upper part of the lithological profile there are sands and gravels of fluvioglacial origin., that were covering previously existing lumps of dead-ice. The depression after the ice blocks is about 15 m deep, with the slopes high on 10 m. The specific shape of the slopes reflects presence of the blocks of dead-ice. In the depression’s profile the former shoreline can be visible, and it presents past, higher water level of the lakes (Fig. 5).

The small Głodne Jeziorka, similarly to larger lakes of the Drawieński National Park such as Ostowieckie, Czarne or Płociczno lake, are the water bodies previously created in tunnel valleys, with stagnation of dead-ice lumps as an important stage in their development. Nevertheless, on the example of tiny Głodne Jeziorka and their surroundings it is easier to understand the function of ice blocks in creation of landforms and hydrographic network.

After the ice blocks melting, the area of Głodne Jeziorka started to pulsate its marvelous second life – today it is a valuable nature reserve, where peat moss with rare species of plants develop. However, in this extraordinary environment only fish do not feel well. They are mainly represented here by perches. Due to the small depth, poor oxygenation and acidic pH of the water, perches occur in the dwarf form, so-called „starvation form”, giving the name to this amazing place.

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. What is dead ice and how does it form?
2. Why, in your opinion, is water still present in Głodne Jeziorka since the melting of dead-ice blocks?
3. Observing the surroundings of Głodne Jeziorka, indicate which of the natural processes dominates today in this area: a) vegetation succession b) shore erosion c) sliding of slopes d) deforestation
4. Attach photos of your GPS or yourself during looking for the place.

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Błaszkiewicz M., 2008, Wytapianie się pogrzebanych brył martwego lodu w późnym glacjale i wczesnym holocenie a zdarzenia ekstremalne; Landform Analysis, vol. 8: 9-12
2. Bąkowska A., Gruszczyński T., Jóźwiak K., Porowska D., Rydelek P., Stępień M., Szostakiewicz-Hołownia M., 2013, Ekomuzeum Rzeki Drawy, Geościeżka w dolinie Drawy; wyd. Drawieński Park Narodowy, Drawno
3. Dobracki R., Dobracki K., 2013, Mapa geologiczno-turystyczna Drawieńskiego Parku Narodowego w skali 1:40 000; Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa
4. R. K. Borówka, 2001, Nasza Ziemia – Budowa Ziemi bez tajemnic, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań

Grafika w tle / Background graphics: Domena publiczna / Public domain. Pixabay.com
 

Masz pytania? Napisz do nas! Kontakt: geocaching@pgi.gov.pl