Alicja wśród Skalnych Grzybów EarthCache

ALICJA WŚRÓD SKALNYCH GRZYBÓW

ALICE IN ROCK MUSHROOMS' LAND

„Alicja rozejrzała się dokoła, ale nie zauważyła poza kwiatami i trawą nic godnego uwagi. W pobliżu stał duży grzyb, mniej więcej jej wysokości. Kiedy przyjrzała mu się dokładnie od dołu i ze wszystkich możliwych stron, przyszło jej na myśl, że warto…”*

...dowiedzieć się, jak powstała ta niezwykła forma skalna – tak mógłby brzmieć tekst opowieści o „Alicji w Krainie Czarów”, gdyby fabuła rozgrywała się w Parku Narodowym Gór Stołowych (PNGS). Wędrując po szlakach tej części Sudetów na każdym kroku spotyka się fantazyjne skałki w kształcie wież, maczug czy właśnie - tak jak tutaj - grzybów (fig. 1). Aż trudno uwierzyć, że stworzyła je natura i to bez udziału magii. Jak w takim razie powstały?

Fig. 1. Alicja i skalny grzyb (fot. Paweł Derkowski, oprac. Anna Krzonkalla-Maryniuk)
 

Aby to określić, należałoby najpierw odpowiedzieć na pytanie: jakie to właściwie skały? Chociaż „kapelusz” i „noga” skalnego grzyba wyglądają zupełnie inaczej, obie te części zbudowane są z piaskowca, czyli skały osadowej powstałej ze spojonych ze sobą ziaren piasku. W okresie geologicznym zwanym kredą, ok. 90 mln lat temu, znajdował się tu płytki zbiornik morski. Ówczesne rzeki wpadając do niego nanosiły materiał piaszczysty, który warstwa po warstwie odkładał się na dnie (tzw. depozycja osadu). Co jakiś czas następowały dłuższe przerwy w takich dostawach i wtedy uaktywniały się organizmy żyjące w morzu. Ryjąc w luźnym piasku mieszały go (tzw. bioturbacja), doprowadzając tym samym do zaniku warstwowania, a także zagęszczenia osadu do pewnych głębokości. Taki cykl mógł powtarzać się kilkukrotnie.

„– Od jednej strony się rośnie, od drugiej – maleje.
- Od jednej i drugiej strony, ale czego? – pomyślała Alicja.
– Grzyba – odpowiedział pan Gąsienica (…) Alicja przypatrywała się przez chwilę grzybowi, starając się rozróżnić dwie strony, o których wspominał pan Gąsienica.” *

Ty też przyjrzyj się skalnemu grzybowi: czy widzisz podział, o którym mógł mówić pan Gąsienica? W zwężonej dolnej części skałki możesz zaobserwować wyraźną oddzielność warstwową, z kolei wystający „kapelusz” stanowi masywną bryłę. Jak wspomniano wcześniej, warunki, w jakich gromadził się materiał piaszczysty, znacząco wpłynęły na właściwości powstałej z niego skały, zwłaszcza na jej porowatość. Im lepiej wymieszany i jednolity był osad, tym mniej porowaty jest utworzony z niego piaskowiec. A im mniej porowata skała, tym bardziej odporna jest na niszczące ją procesy wietrzenia. Dzieje się tak, ponieważ głównym czynnikiem inicjującym wietrzenie jest woda opadowa, a ta przemieszcza się w obrębie piaskowca systemem porów i spękań. Deszcz lub topniejący śnieg wnikają w przestrzeń skalną na całej powierzchni grzyba, jednak później woda „szuka” miejsc o największej przepuszczalności, czyli najbardziej porowatych (fig. 2). Najłatwiejszą drogę wypływu znajduje w strefie pomiędzy warstwami słabiej spojonego piaskowca. Woda przemieszczając się wypłukuje przy okazji najdrobniejszy materiał skalny, tym samym stopniowo powiększając napotkane pory i „uszczuplając” podstawę skałki. Oczywiście masywny piaskowiec też ulega niszczeniu, ale znacznie wolniej. Dlatego gdy tak jak tutaj zalega na mniej odpornej odmianie, powstaje charakterystyczna forma skalnego grzyba. I to, jak udowodniono, bez użycia czarów.

Uwaga! Nawet jeśli, tak jak książkowa Alicja, nie jesteś zadowolony ze swojego wzrostu, z troski o stan skałki (i Twojego uzębienia), odradza się jedzenia grzyba!

* fragment „Alicji w Krainie Czarów”, Lewis Carroll

Fig. 2. Schemat wietrzenia skalnego grzyba pod wpływem wody (fot. Paweł Derkowski, oprac. Anna Krzonkalla-Maryniuk)
 

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania: 

1. Określ, w wyniku jakich procesów powstał piaskowiec tworzący „nogę” skalnego grzyba, a jakich „kapelusz”.

2. Na podstawie obserwacji terenowych opisz podstawę, z której „wyrasta” nasz grzyb (fig. 1). Jak myślisz, z czego wynika jej wygląd?

3. Mówi się, że coś „rośnie jak grzyby po deszczu”. A jak opady wpływają na okaz znaleziony w PNGS przez Alicję?

4. Dołącz swoje zdjęcie przy skalnym grzybie i poczuj się jak Alicja w krainie Skalnych Grzybów.

    

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
 

‘Alice looked all round her at the flowers and the blades of grass, but she could not see anything that looked like the right thing to eat or drink under the circumstances. There was a large mushroom growing near her, about the same height as herself, and when she had looked under it, and on both sides of it, and behind it, it occurred to her that she might…’*

...find out how is this rocky form created – this is how the story of ‘Alice in Wonderland’ might sound if it was set in the Stołowe Mountains National Park. Wandering along the trails of this part of the Sudetes, fancy rocks are found at every step. They may look like towers, maces or mushrooms (just like here; fig. 1). It iss hard to believe that nature created them without magic. How did they form then?

To determine this, you should at first answer the question: what type of rocks are they? Although the ‘cup’ and ‘stem’ of the rock mushroom look completely different, both parts are made of sandstone, i.e. sedimentary rock composed of cemented sand grains. In the geological period called the Cretaceous, about 90 million years ago, there was a shallow marine reservoir. At that time, rivers flowing into it deposited sand particles which were laid down layer by layer on the sea bottom (so-called deposition of sediments). From time to time there were long breaks in supplies of material and then the organisms living in the sea could activate. They were grubbing in loose sand and mixing it (so-called bioturbation), thus causing the disappearance of layering, as well as thickening the sediment to certain depths. That cycle was repeated several times.

‘”One side will make you grow taller, and the other side will make you grow shorter.”
“One side of what ? The other side of what ?” thought Alice to herself.
“Of the mushroom,” said the Caterpillar (…) Alice remained looking thoughtfully at the mushroom for a minute, trying to make out which were the two sides of it.’*

Take a look at the rock mushroom too, can you see the division that Mr. Caterpillar could have talked about? In the narrow lower part of the rock you can observe a clear layer separation, the protruding "cap" in turn is a massive block. As mentioned above, the conditions in which the sandy material accumulated significantly influenced the properties of the rock formed from it, especially its porosity. The more mixed and homogeneous the sediment was, the less porous sandstone formed from it. And the less porous the rock is, the more resistant it is to the destructive weathering processes. This is because rainwater is the main factor initiating weathering, it moves within the sandstone through a system of pores and cracks. Rain or melting snow penetrate the entire surface of the mushroom, but later the water ‘looks for’ places with the highest permeability, i.e. the most porous (fig. 2). It finds the easiest way to outflow in the zone among the layers of less cemented sandstone. Flowing water leaching out the tiniest material, at the same time gradually enlarging the encountered pores and ‘slims’ the base of the rock down. Of course, massive sandstone is also destroyed, but much slower. That is why a characteristic form of the rock mushroom is formed. And it happens without the use of spells.

Attention! Even if you are not glad about your height (just like Alice from the story), do not eat the rock mushroom! It is for the good condition of the rock (and your teeth).

* fragment of the book ‘Alice’s Adventures in Wonderland’, Lewis Carroll

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. Describe, how are the sandstones which builds the rock mushroom’s ‘stem’ and the ‘cup’ created.

2. Based on field observation, describe on what bedrock ‘grows up’ our mushroom (fig. 1). Try to explain its appearance.

3. There is a saying, ‘to pop up like mushrooms (after rain)’. But how does rain affect the rock mushroom found by Alice in the Stołowe Mountains National Park?

4. Feel like Alice in Rock Mushrooms’ Land and send us a picture of you with the rock mushroom.  

    

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Duszyński F., Migoń P., Kasprzak M., 2018, Góry Stołowe – kraina zrodzona z morza, PNGS, Kudowa Zdrój;

2. Migoń P., Duszyński F., Goudie A., 2017, Rock cities and ruiniform relief: Forms – processes – terminology. Earth-Science Reviews 171: 78-104;

3. Wojewoda J., 2011, Geoatrakcje Gór Stołowych – przewodnik geologiczny po Parku Narodowym Gór Stołowych, PNGS, Wrocław

    

Grafika w tle / Background graphics: Domena publiczna, Pixabay / Public domain, Pixabay
 

Masz pytania? Napisz do nas! Kontakt: geocaching@pgi.gov.pl