Skałek w bród EarthCache

SKAŁEK W BRÓD

LOTS OF ROCKS

W zalesionym zboczu doliny Kamiennej znajduje się urwisko skalne, którego długość wynosi ok. 160 m, szerokość ok. 55 m i wysokość ok. 20 m. Zobaczyć w nim można prawie 30 skałek i grup skalnych zbudowanych z szarożółtych piaskowców dolnego triasu (wiek ok. 246 mln lat). Skałki stanowią pomniki przyrody nieożywionej i są objęte ochroną.

Przeważają skałki w formie progów skalnych i stoliw (fig. 1). Rzadziej spotyka się ambony (kazalnice) i baszty. Duże obiekty skalne, o średnicy przekraczającej 10 m, koncentrują się w środkowej części urwiska. Są to: Wielki Próg i Wielki Stół (J. Urban, materiały niepublikowane). Wielki Stół jest ciekawą skałką również ze względu na występowanie tzw. polew limonitowych. W wyniku działań wód krążących pod powierzchnią ziemi, już po powstaniu skały, szczeliny piaskowca wypełniały się tlenkami żelaza i tak właśnie powstała widoczna tu polewa naskalna. Osoby z duszą grotołaza mogą zajrzeć do Jaskini nad Zalewem długości około 8 m, powstałej w szczelinie w dolnej części Wielkiego Progu, oraz do Piaskowej Jamy, długości ok. 3 m, położonej w zachodniej części urwiska (fig. 2).
 

Fig. 1. Skałki  stoliwa. Fot. A. Mader
 

Fig. 2. Zachodnia część urwiska z otworem Piaskowej Jamy widocznym po lewej stronie zdjęcia (fot. A. Mader)
 

Skałki zbudowane są z gruboławicowych piaskowców, miejscami zawierającymi otoczaki kwarcu i pustki po fragmentach iłowców (fig. 3) wypłukanych ze skały w wyniku późniejszych procesów wietrzenia. Miejscami w piaskowcach widoczne są warstwowania skośne, podkreślone wietrzeniem (fig. 4). Piaskowce są osadem dawnej rzeki, która płynęła tu przed wieloma milionami lat, niosąc z głębi lądu, rozciągającego się na południe od nas, nie tylko piasek, ale też większe otoczaki kwarcu. Ich obecność wskazuje na okresowy wzrost energii wody, np. w czasie powodzi. Z powodziami było związane również powstanie fragmentów (klastów) mułowców, wyrwanych przez wodę z terenu równi zalewowej, rozciągającej się po obu stronach koryta rzeki. Kiedy rzeka traciła swą energię („uspokajała się”), osadzała niesiony materiał u ujścia do morza budując deltę.
 

Fig. 3. Pustki w piaskowcu po wymytych klastach iłowców (fot. A. Mader)
 

Fig. 4. Skośne warstwowanie w piaskowcu (fot. A. Mader)
 

Urwisko i skałki natomiast są znacznie młodsze. Powstały w plejstocenie (kilkaset tysięcy lat temu) w wyniku erozji wodnej i wietrzenia eolicznego. Istotnym procesem było także grawitacyjne zsuwanie się odspojonych fragmentów skał w dół stoku. Niektóre ze skałek noszą ślady po eksploatacji. Dolina Kamiennej w Brodach ma charakter przełomowy. Rozcina obszar wyniesiony, zbudowany z piaskowców dolnego triasu (retu) i dolnej jury. W wyniku wcinania się doliny rzecznej w obręb podściełających piaskowce skał ilastych, bardziej podatnych na erozję, a także plastycznych deformacji tych skał, leżący powyżej, sztywny kompleks piaskowcowy uległ podziałowi. Oddzielone fragmenty skał zaczęły zsuwać się po stoku.

Na przeciwległym brzegu Jeziora Brodzkiego znajduje się rezerwat przyrody nieożywionej Skały w Krynkach.

*Stoliwo – skałka o płaskiej górnej powierzchni.
 

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania: 

1. Określ na której ścianie (podaj kierunek świata) Wielkiego Stołu widoczna jest gruba polewa limonitowa. Jak ona powstała?

2. O czym świadczy występowanie większych otoczaków kwarcu oraz fragmentów mułowców w tych skałach?

3. Jaka energia (wysoka czy niska) panowała w rzece podczas formowania się delty?
    

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.

 

In the wooded slope of the Kamienna Valley there is a rock cliff, whose length is about 160 m, width about 55 m and height about 20 m. You can see here almost 30 rocks and rock groups built of gray-yellow sandstone of the Lower Triassic (age about 246 million years). The rocks are monuments of inanimate nature and are under protection.

The most common rocks forms are rocks thresholds and mesas (fig. 1). Pulpits and towers are less common. Large rock structures, with a diameter exceeding 10 m, are concentrated in the central part of the cliff. These are: the Great Threshold and the Great Table (J. Urban, unpublished materials). The Great Table is an interesting also due to the so-called limonite coating. As a result of the action of water circulating below the surface of the Earth, after the formation of the rock, the crevices in the sandstone were filled with iron oxides, and this is how the visible rock coating was created. People with the soul of a caveman can look into the Cave at the Lake about 8 m long, formed in a crack in the lower part of the Great Threshold, and to the Sand Pit, about 3 m long, located in the western part of the cliff (fig. 2).

The rocks are made of thick sandstone, containing quartz pebbles and voids after fragments of claystone (fig. 3) washed out of the rock as a result of subsequent weathering processes. In some parts of the sandstone oblique layers are visible, highlighted with weathering (fig. 4). Sandstones are a sediment of a former river that flowed here many millions of years ago, carrying from the inland (stretching south of us) not only sand, but also larger quartz pebbles. Their presence indicates a periodic increase in water energy, e.g. during floods. Flooding was also associated with the creation of fragments (clusters) of mudstones, torn out by water from the floodplain, stretching on both sides of the riverbed. When the river lost its energy ("calmed down"), it deposited the material carried at the mouth into the sea, building a delta.

The cliff and rocks are much younger. Formed in the Pleistocene (several hundred thousand years ago) as a result of water erosion and aeolian weathering. An important process was also the gravitational sliding of the separated rock fragments down the slope. Some of the rocks show signs of exploitation. The Kamienna Valley in Brody creates a river breakthrough. It cuts the elevated area, built of sandstone of the Lower Triassic (Röt Formation) and Lower Jurassic. As a result of the river valley cutting into the sandstone underlying clay rocks, more susceptible to erosion, as well as the plastic deformation of these rocks, the rigid sandstone lying above it was divided. The separated rock fragments began to slide down the slope.

On the opposite shore of the Brodzkie Lake there is a nature reserve "Rocks in Krynki".
 

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. Specify on which wall (give the direction) of the Great Table thick limonite coating is visible. How was it created?

2. What does the presence of larger quartz pebbles and fragments of mudstones in these rocks indicate?

3. What energy (high or low) prevailed in the river during the formation of the delta?
    

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Massalski E., 1951, Najcenniejsze pod względem dydaktycznym zabytki skalne Gór Świętokrzyskich. Zab. Przyr. Nieożyw. 1 /4: 41-43;

2. Paszkowski M., 2000, Skalne zabytki. Przewodnik po rezerwatach i pomnikach przyrody nieożywionej województwa świętokrzyskiego. Glob-Tour., Kielce, ss. 54;

3. Pilich P., 1985, Zabytki skalne Gór Świętokrzyskich. Ziemia, r. 1982. Wyd. „Kraj”, Warszawa: 54-56;

4. Urban J. (red.), 1996, Jaskinie regionu świętokrzyskiego. Wyd. Tow. Przyj. Nauk o Ziemi, Warszawa;

5. Urban J., 2016, The geological constsrains of the development of sandstone landforms in Central Europe, a case study of the Świętokrzyskie (Holy Cross) Mountains, Poland. Geomorphology, 274: 31-49.
    

Grafika w tle: Pustki w piaskowcu po wymytych klastach iłowców. Fot. A. Mader
 

Masz pytania? Napisz do nas! Kontakt: geocaching@pgi.gov.pl