Grubas wśród piaskowców EarthCache

GRUBAS WŚRÓD PIASKOWCÓW

FATTY AMONG SANDSTONES

Piaskowce to popularny materiał naturalny, z którego wykonuje się rzeźby i inne ozdobne elementy architektoniczne. Czy po ich wyglądzie można ocenić, skąd pochodzi skała? Oczywiście!

Znajdujemy się w jednym z wielu starych kamieniołomów na terenie Gór Stołowych. Zwróćcie uwagę na leżące, czasem sporych rozmiarów, bloki skalne – są to pozostałości po eksploatacji.

Skały występujące w tym miejscu to środkowe piaskowce ciosowe, nazywane także piaskowcami Progu Radkowa. W klasyfikacji okruchowych (czyli zbudowanych z ziaren) skał osadowych są to średnio- do gruboziarnistych, miejscami zlepieńcowate (z dodatkiem żwirku) piaskowce kwarcowo-skaleniowe (fig. 1). Ich grubość w profilu skał Gór Stołowych osiąga do 80 m, co stawia go na pierwszym miejscu pod względem miąższości wśród występujących tutaj piaskowców ciosowych.

Fig. 1. Zbliżenie na nadwietrzałą powierzchnię piaskowca. Wyraźnie widoczna tekstura zlepieńcowata. Fot. Magdalena Furca
 

Gładka ściana wyrobiska jest prawdopodobnie jednocześnie powierzchnią ciosu (fig. 2). Ponad kamieniołomem wznosi się wysoka skałka, na której widoczne są warstwowania wyższej z części środkowego piaskowca ciosowego. Eksploatacja środkowych piaskowców ciosowych na tym obszarze sięga co najmniej XIV w. Zabytki z niego zbudowane można spotkać nie tylko w Polsce, ale też na terenie Niemiec, Czech, Słowacji, Francji, Grecji, Austrii czy Włoch. Obecnie wydobywa się go jedynie w kamieniołomie znajdującym się nad Radkowem.

Fig. 2. Widok na wyrobisko kamieniołomu. Fot. Magdalena Furca
 

Ale właściwie kiedy, jak i dlaczego piasek tutaj się osadzał? To ważne pytania – zaraz odpowiemy.

W zależności od miejsca w którym piasek akumulował (czyli zbierał się w dużych ilościach), powstające z niego piaskowce mają różne właściwości. W okresie geologicznym – kredzie, około 90 mln lat temu, teren Gór Stołowych był dnem morskim. Obszar, który dzisiaj pokrywają piaskowce, jest tylko fragmentem ówczesnego, płytkiego morza. Piasek budujący piaskowce dostawał się do morza z lądu. Skały niszczały i rozpadały się na coraz mniejsze fragmenty, a w zależności od tego, jak daleko dotarł piasek, jego nagromadzenie nabierało określonych cech. Dlatego też budowa środkowych piaskowców ciosowych jest zmienna w pionie, są to piaskowce warstwowane oraz niewarstwowane (masywne).

Wspomnieliśmy o warstwowaniu – jak łatwo się domyślić, chodzi o warstwy, ale nie do końca takie, jak ma cebula. Są to jedne z podstawowych  struktur w skałach osadowych. Materiał, z którego zbudowane są skały osadowe najczęściej zalega poziomo, chociaż nie jest to regułą absolutną. Warstwę, która wyraźnie oddziela się w skałach, i bez problemu możemy wyznaczyć powierzchnię stropową (górną) i spągową (dolną), nazywamy ławicą. Przedstawia pojedyncze, ważniejsze „wydarzenie” z życia osadu. W obrębie ławicy można wydzielić mniejsze jednostki, nazywane warstwowaniem – może ono być np. przekątne, czyli dochodzące pod jakimś kątem do granic ławicy lub poziome, równoległe do nich (fig. 3).

Fig. 3. Schematyczne przedstawienie podstawowych struktur w skałach osadowych. Rys. Magdalena Furca
 

Ważną cechą tutejszych piaskowców jest cios. Ciosem nazywamy system regularnych spękań, w tym przypadku o prawie pionowych powierzchniach. Nie ma stuprocentowej pewności jak powstaje. Jedna z teorii mówi, że spękania pojawiają się, gdy na skały nie naciska już masa, która na nich zalegała – skały się odprężają i pękają w regularny sposób. Cios naturalnie dzieli skały na bloki, przypominające ogromne kostki domina lub klocki lego, a to zdecydowanie ułatwia eksploatację surowca w kamieniołomie.

Pamiętaj, że znajdujesz się na terenie Parku Narodowego, nie niszcz roślin i skał!
 

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania: 

1. Opisz krótko czym jest cios w skałach. Zrób zdjęcie ściany kamieniołomu i postaraj się go na nim zaznaczyć.
2. Czy zauważyłeś w piaskowcach w kamieniołomie jakieś struktury – a może jest masywny?
3. Wyślij zdjęcie warstwowanej skałki górującej ponad kamieniołomem.
    

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
 

Sandstones are a popular natural material. Sculptures and other decorative architectural elements are made of this rock. Can we tell by their appearance where the rock comes from? Of course!

We are in one of the many old quarries in the Stołowe Mountains. Note the scattered, sometimes quite large, rock blocks – these are the remains of exploitation.

Rocks appearing in this place are the central joint sandstones, also known as Radków Threshold sandstones. In the classification of clastic (i.e., made of grains) sedimentary rocks they are medium to coarse-grained, sometimes conglomeratic (with the addition of gravel) quartz-feldspar sandstones (fig. 1). Their thickness in the rock profile of the Stołowe Mountains reaches up to 80 m, which puts it in the first place in terms of thickness among the joint sandstones here.

The smooth wall of the excavation is probably also a joint surface (fig. 2). Above the quarry there is a high rock, on which bedding of the upper part of the central joint sandstone is visible. The exploitation of central joint sandstones in this area dates back to at least the XIV century. Monuments built of it can be found not only in Poland, but also in Germany, the Czech Republic, Slovakia, France, Greece, Austria and Italy. Currently, it is mined only in the quarry located in Radków.

But when, how and why did sand accumulate here? These are important questions - we will answer in a moment.

Depending on where the sand has accumulated, sandstones formed from it have different properties. In the geological period – Cretaceous, about 90 million years ago, the area of the Stołowe Mountains was the seabed. The area, which today is covered by sandstones, is only a fragment of the former shallow sea. The sand that built the sandstones got into the sea from the mainland. Rocks deteriorated and fell into smaller and smaller fragments. Depending on how far the sand reached, its accumulation took on specific characteristics. Therefore, the internal structure of the central sandstones is vertically variable, they are layered and non-layered (massive).

We mentioned layering – as you can guess, it's about layers, but not exactly as in onion. They are one of the basic structures in sedimentary rocks. The material from which sedimentary rocks are built is usually lying horizontally, although it is not an absolute rule. A layer that clearly separates in the rocks, and we can easily designate the roof (upper) and floor (lower) planes, we call a bed. It presents a single, more important "event" in the life of the sediment. Within the bed, smaller layering can be separated – it can be diagonals, i.e., reaching the bed borders at some angle, or horizontal, parallel to them (fig. 3).

An important feature of the local sandstones are joints. It is a system of regular cracks, in this case with almost vertical surfaces. There is no 100% certainty as to how it forms. One theory is that cracks occur when overlying mass of rocks stop press the rocks located below. They relax and break in a regular way. The joints naturally divides the rocks into blocks that resemble huge dominoes or lego blocks, and this definitely facilitates the exploitation of raw material in the quarry.

Remember that you are in the National Park, do not destroy plants and rocks!
 

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. Briefly describe what a joint in the rocks is. Take a photo of the quarry wall and try to mark the joint system on it.

2. Have you noticed any structures in the quarry sandstone – or is it massive?

3. Send a picture of a layered rock towering over the quarry.
    

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Jerzykiewicz T. 1968. Uwagi o orientacji i genezie ciosu w skałach górnokredowych niecki śródsudeckiej. Geologia Sudetica vol. IV

2. Wojewoda J. 2011. Geoatrakcje Gór Stołowych – przewodnik geologiczny po Parku Narodowym Gór Stołowych. Wyd. Park Narodowy Gór Stołowych.

3. Wojewoda J., Białek D., Bucha M., Głuszyński A., Gotowała R., Krawczewski J. & Schutty B. 2011. Geologia Parku Narodowego Gór Stołowych – wybrane zagadnienia. W: Geoekologiczne Warunki Środowiska Przyrodniczego Parku Narodowego Gór Stołowych. 56–96 WIND, Wrocław.

4. Zagożdżon K. D. 2016. Wstępne wyniki rozpoznania reliktów eksploatacji i obróbki piaskowców na obszarze Gór Stołowych. Hereditas Minariorum, 3, 215–224

Grafika w tle: Zbliżenie na nadwietrzałą powierzchnię piaskowca. Wyraźnie widoczna tekstura zlepieńcowata. Fot. Magdalena Furca

Masz pytania? Napisz do nas! Kontakt: geocaching@pgi.gov.pl