Herinneringen aan de oorlog rondom Holten Multi-Cache

"De Canadezenroute"

Welkom bij deze WO2 fietsroute die u leidt langs monumenten en bijzondere plekken in en rondom Holten die een relatie hebben met de 2e Wereldoorlog. De route is ongeveer 30 kilometer lang. Hij voert u door Holten, het buitengebied van Holten en over de Holterberg. Over asfalt en zandwegen. Onderweg kunt u mogelijk nog een aantal caches oppikken.

De route staat hieronder stapsgewijs beschreven. Er is bij elk monument/bijzondere plek een toelichting opgenomen. De letters in de routebeschrijving verwijzen naar de vraag bij een betreffend waypoint en de bijbehorende (historische) informatie. De route en informatie met dank aan de Oudheidkamer Hoolt’n.

Onderweg een aantal vragen om te beantwoorden.

De antwoorden steeds stapeltellen tot 1 cijfer.

Berekening eindlocatie: N 52 AK.(B+E)CL        E 006 HD.O(J-I+N)(F-G+M)

De container ligt in het centrum van Holten. Probeer ongezien te loggen. Gebruik de checker om te voorkomen dat u op de verkeerde plek gaat zoeken. Een aantal dagen per jaar is Holten slecht / niet bereikbaar, zoals tijdens de Diepe Hel Holterbergloop (https://www.diepehelholterbergloop.nl/welkom/) en de triathlon (https://www.triathlonholten.nl/).

De container is geplaatst met toestemming van Wim. Dank daarvoor. En dank aan Musje18 voor het proeffietsen

1. U start bij het voormalige gemeentehuis, nu Oudheidkamer Hoolt’n op N52 16.930 E006 25.284.
2. Steek de Dorpsstraat over naar de Smidsbelt. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag A
3. Fiets tussen de witte kerk en het Kulturhus door. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag B
4. 1^e weg links, Kerkstraat
5. 1^e weg rechts, Oranjestraat. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag C
6. Bij de rotonde links Rijssenseweg op naar de grote steen. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag D
7. Blijf op de provinciaalse Rijssense (vent-) weg rijden naar de rotonde.
8. De weg oversteken bij de rotonde, zodat u rechts van de provinciaalse weg komt te rijden, maar wel dezelfde richting aanhouden.
9. 1e weg rechts Broensweg in
10. 1e weg links Schreursweg in
11. Landuwerweg oversteken. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag E en F
12. Weg vervolgen en 1e weg rechts Borkeldsweg in. Deze blijven volgen en weer richting Holten rijden. Het wordt vanzelf een fietspad.
13. Door fietstunnel, dan bij rotonde links af naar de Aalpolsweg
14. Aalpolsweg in rijden. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag G
15. 1e weg links en direct rechts de Zweersteeg in.
16. Links aanhouden bij T splitsing de Beusebergerweg op. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag H
17. 1e weg (na vraag H) rechts: Russendijk
18. Einde weg rechts Fliermatenweg en doorrijden tot de Beusebergerweg. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag I
19. Op Kruispunt links Beusebergerweg
20. Beusebergerweg volgen tot rotonde
21. Op rotonde rechts Larenseweg in
22. Bij volgende rotonde rechtdoor Stationsstraat in
23. Doorrijden tot station. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag J
24. Terug naar de rotonde waar u net vandaan kwam, 1^e weg links: Kerkhofsweg. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag K
25. Aan het eind van de weg linksaf.
26. Op de rotonde 2^e afslag.
27. 1^e weg rechts, spoor over. Weg links aanhouden en weg volgen richting Beukenlaan
28. Beukenlaan volgen
29. Op het punt dat het bos begint, rechts af . Wordt verderop Nijverdalseweg.
30. Op kruispunt rechtdoor, Nijverdalseweg blijven volgen
31. Op kruispunt linksaf Eekhoornweg in.
32. Doorrijden tot aan Canadese begraafplaats. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag L
33. Eekhoornweg vervolgen (bergop, let op: mountainbikers kunnen u tegemoet komen)
34. Op kruispunt links: Vossenweg
35. Aan het eind van het fietspad (bij M51 wandelnetwerk) rechts. Fietspad volgen.
36. Onderaan een haakse bocht naar links (Plaggenweg).
37. Toeristenweg oversteken (Pas op: hier kan veel verkeer zijn)
38. Beneden aangekomen rechtsaf Haarleweg. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag M
39. Weg vervolgen : iets doorfietsen en daarna linksaf Herdersweg
40. Einde weg linksaf Helhuizerweg en weer terugrijden richting Holten.
41. Raalterweg linksaf
42. 1^e weg links Sparrenweg
43. Aan het eind rechtsaf Molenbelterweg. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag N. Op het bankje kunt u alvast het nodige rekenwerk doen.
44. Tegenover monument weg in, Koninginnelaan.
45. Onderaan linksaf Burgemeester van de Borchstraat met zijn vele Stolpersteine.
46. Bij rotonde het fietspad volgen richting centrum, onder de spoorlijn door.
47. 1e kruispunt links Keizersweg op
48. 1e weg rechts Dorpsstraat in. Hier vindt u bij het WP het antwoord op vraag O
49. Op de rotonde rechtdoor
50. Einde fietstocht weer bij het voormalig gemeentehuis, nu de Oudheidkamer Hoolt’n

A         De joodse synagoge

In 1920 werd op de plek waar nu de herdenkingsplaquette tegen de muur van het Kulturhus zich bevindt, een kleine synagoge gebouwd voor de ongeveer 50 zielen tellende joodse gemeenschap in Holten. Voorgangers uit buurgemeenten leidden de diensten hier, zoals rabbi Keizer uit het naburige Rijssen . Na de oorlog was er van een joodse gemeenschap zoals Holten die gekend had, geen sprake meer. Ongeveer drievierde deel van de joodse gemeenschap was vermoord. De synagoge werd na de oorlog een garage en bij de bouw van het nieuwe gemeentehuis in 1987 (nu inmiddels Kulturhus) gesloopt. Alleen de plaquette en de in het dorp aanwezige Stolpersteine herinneren nog aan de joodse gemeenschap van voor de oorlog.

B         De Nederlands Hervormde Kerk

Begin juli 1942 kwam er van de Duitse bezetters een verplichting om metalen in te leveren. De metalen werden omgesmolten om er wapens van te maken. Direct gevolg van deze maatregel was, dat op maandag 15 maart 1943 in Holten de bronzen klokken in de kerktoren voor het laatst luidden. De twee klokken van de kerk, in 1840 opgehangen, werden aan de binnenzijde van de toren omlaag getakeld. Ze wogen respectievelijk 950 en 600 kilo. Als vergoeding kreeg de gemeente fl. 0,75 ( = € 0,35 ) per kilo betaald. Naar verluidt sprak de toenmalige dominee Dragt de historische woorden: “Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet!”. Na de oorlog werden de klokken niet meer terug gevonden. In 1949 kreeg de kerktoren de huidige twee nieuwe klokken. En wat dominee Dragt betreft: hij heeft gelijk gekregen!

C          Stolpersteine

Net als in vele andere steden, heeft Holten ook Stolpersteine (Struikelstenen). Ze liggen voor de woningen waar vóór de oorlog joodse Holtenaren woonden die na deportatie vermoord zijn. In totaal bevinden zich in Holten 33 steentjes. Ze liggen in de Burgemeester Van der Borchstraat (zowel links als rechts in de stoep), de Dorpsstraat en de Oranjestraat. Daarop staan de namen vermeld van de mensen die in de huizen gewoond hebben en waar en wanneer ze zijn vermoord. Bij de Oudheidkamer Hoolt’n is een speciale folder te krijgen met de route en de bijzonderheden van de namen die op de steentjes staan. Opdat zij niet vergeten zullen worden!

Aan de overkant was het hotel-restaurant Vosman.

In hotel Vosman was per 4 april 1939 de commandopost van het 5e Grensbataljon onder leiding van Majoor Weber gevestigd . Een van de taken bij een invasie was het aanbrengen van wegversperringen. Op 10 mei 1940 om 04.45 uur werd hier per motorordonnance de Duitse grensoverschrijding gemeld en werden o.a. de grote kastanjeboom en de lindeboom voor hotel Vosman met springmiddelen geveld om zodanig de weg te versperren richting Deventer.

Omstreeks 09.00 uur trokken de eerste gemotoriseerde Duitse troepen komende vanaf Rijssen door het dorp richting Deventer. Met behulp van een pantserwagen werden de bomen aan de kant getrokken en kregen de inwoners de opdracht de bomen verder te ruimen. De opmars der Duitse troepen werd er nauwelijks door vertraagd. De Nederlandse staf had zich inmiddels achter de IJssel teruggetrokken.

D         Het monument bij de oude ruïne van kasteel de Waerdenborch

Het gedenkteken op de grote zwerfkei herinnert aan een triest ongeluk. Op 30 april 1945 (3 weken na de bevrijding van Holten) explodeerde op de Oranjestraat ter hoogte van de ruïne de kop van een V2. De raketkop was afkomstig van een buiten het dorp liggende Duitse vrachtwagen die van de weg was geraakt. Engelse militairen sleepten de kop van de V2 over straat achter een ‘Bomb Disposal Lorry’ aan het dorp in om hem ergens in de Holterberg te laten ontploffen. Helaas ontplofte de kop hier, met als gevolg de dood van 5 militairen en van het uit Leiden geëvacueerde meisje Corrie Lepelaar . Zij verbleef in het huis op de hoek aan de overkant en ging net even melk halen bij de overburen. Zij ligt begraven op de Oude Begraafplaats in Holten.

E          Het droppingsterrein en een onderduik momument

Het verzet in oost-Nederland was afhankelijk van wapens, munitie en springstoffen die door Britse vliegtuigen in het grootste geheim en in het holst van de nacht gedropt werden. Zo ook hier op de Borkeld, nabij het Peurtje. Verderop werden hier onderduikers ondergebracht. Bij de boerderij ziet U een monumentje geschonken door dankbare onderduikers.

F          Opbouwboerderijen

Veel boerderijen werden bij de bevrijding in brand geschoten. Na de oorlog werden deze met hulp van de Nederlandse regering weer opgebouwd. Bij opbouwboerderijen siert een herdenkingssteen met een staande leeuw vaak de voorgevel.

G         De Duitse verdediging en de Canadese opmars.

Op 8 april 1945 om ongeveer 14.00 uur stonden de eerste Canadese verkenners op de kruising Aalpolsweg / Oranjestraat. Na hevige strijd was de Aalpolsweg gezuiverd van Duitsers. Halverwege de Aalpolsweg links staat een groot wit huis waar de Duitsers zich hadden verschanst en heftig weerstand boden aan de omhoog komende Canadezen (Black Watch). Aanvankelijk liep de Canadese opmars hierdoor vast, maar nadat het huis met granaten was beschoten en in brand vloog, vluchtten de Duitsers. Vanuit de rand van het dorp bleven de Duitsers de Canadezen beschieten, maar dankzij hun Sherman tanks en carriers wisten de Canadezen de weerstand uit te schakelen. Verschillende huizen werden daarbij zwaar beschadigd.

H         Neergestorte Lancaster bommenwerper

Op zaterdag 23 september 1944 namen 244 Britse Lancasters deel aan een bombardement in de buurt van Munster. 15 vliegtuigen kwamen niet terug. door een Duitse jager neergeschoten. Eén van die toestellen werd door een Duitse jager boven Nederland neergeschoten. Deze stortte die avond rond 23.30 uur hier neer, net buiten Holten aan de Populierendijk. Van de 6-koppige bemanning overleefde alleen bommenrichter sgt L.W. Langley de crash, omdat hij als enige met zijn parachute wist te springen. Andere vliegers zijn in de nabijheid en onder het wrak gevonden. Aan de Evertjes weg werd die ochtend één van de andere bemanningsleden dood gevonden, met parachute en al. De parachute werd snel verwijderd en het lichaam van de vliegenier werd die middag door boer Aanstoot ‘de Grieze’ met paard en wagen naar de Oude begraafplaats aan de Kerkhofsweg in het dorp gebracht en later begraven. Ook zijn ongelukkige mede-vliegeniers werden daar begraven en zij rusten daar nog steeds.

Gevechten rond de Russendijk

Dit gedeelte van de Russendijk was op zaterdagavond 7 april nog in handen van de Duitsers, terwijl aan het einde van de Russendijk de Canadezen al waren. De frontlijn lag toen halverwege de Russendijk. Canadese tanks wilden aanvankelijk via de Russendijk richting Holten, maar halverwege keerden ze om en gingen via de Fliermatenweg richting Holten. Vanaf hier kon men verschillende boerderijen in de verte in brand zien staan.

H         De Black Watch en Maisonneuves

 Bij de woning van de familie Kettelarij aan de Fliermatenweg bevond zich het gevechtshoofdkwartier van de Black Watch. Samen met het Frans-Canadese regiment Le Régiment de Maisonneuve ( “Maisonneuves”) vormden The Black Watch of Canada (“Black Watch”) de troepen die Holten van twee kanten uit zouden bevrijden. De Black Watch zouden dat via de Beuseberg doen. Om 9.00 uur in de ochtend van 8 april 1945 begonnen de A en B compagnie aan hun opmars richting dorp. De C-compagnie van de Black-Watch werd in reserve gehouden en groef zich hier in. Een aantal boerderijen ging in vlammen op, ook omdat de Black Watch geen enkel risico nam als ze ergens Duitse tegenstand vermoedden en kregen. Om ongeveer 14.00 uur stonden ze aan de rand van het dorp, om 20.00 uur was het dorp gezuiverd van de vijand.

J          Spoorwegpersoneel in verzet

10 mei 1940. Tijdens de invasie op 10 mei 1940, was aan Holten de Duitse codenaam “Limonade” gegeven. Panzerzug Nr. 4 gevolgd door Truppenzüge Nr. 4 und 4A hadden door eerdere sabotage al vertraging opgelopen. Hier bij het station in Holten wist ploegbaas van der Meulen met anderen de wissel onbruikbaar te maken richting Deventer. Tegen de middag naderde toch nog een trein, rijdend op ‘verkeerd’ spoor, tot teleurstelling van de saboteurs.

September 1944, tijdens de slag om Arnhem. In opdracht van de Nederlandse regering in Londen legde in september 1944 ook het Holtense spoorwegpersoneel het werk neer. Zij doken onder. De NSB burgemeester Drewes dreigde de huizen der stakers in brand te steken. Duits personeel nam het werk over. De treinen reden verder.

De bronzen herinneringsplaquette aan de achterkant van het station heeft met bovenstaande verder niets te maken. Railwachter M. Bannink werd gearresteerd wegens verboden bezit van een radio. Hij kwam in een Duits concentratiekamp om het leven. Spoorwegwerker G.H. Spenkelink werd in februari 1945 samen met zijn 1-jarig dochtertje slachtoffer van een verdwaalde kogel tijdens een beschieting door geallieerde vliegtuigen.

K         De Oude begraafplaats

Rechts de Oude begraafplaats met enkele voor de oorlog bijzondere graven.

L          Canadese begraafplaats

De Canadese begraafplaats in een stukje Canadees grondgebied in Holten. In dit stukje Canada liggen bijna 1400 gesneuvelde militairen begraven die zijn gesneuveld in Oost- en Noord-Nederland en in Noord-Duitsland. Het terrein wordt beheerd door de Commonwealth Wargraves Commission. Vanaf de zomer 1946 is de begraafplaats een bedevaartsoord geworden van strijdmakkers en familieleden van de gesneuvelde soldaten. Voor de Holtense schoolkinderen hoort de begraafplaats bij hun schoolopvoeding. Elk jaar op 4 mei leggen leerlingen van groep 6, 7 en 8 van de basisscholen bloemen bij de graven en op 24 december zetten zij kaarsen bij elk graf. Zo wordt steeds weer doorgegeven dat de vrijheid niet vanzelfsprekend is, maar altijd maar weer bevochten dient te worden.

Naast de Canadese begraafplaats bevindt zich het ingetogen Informatie centrum. Binnenin wordt het verhaal van de bevrijding en de gesneuvelde bevrijders verteld aan de hand van films en ooggetuigenverslagen. Canadese scholieren verzamelden gegevens van de gesneuvelde soldaten om zo de namen op de begraafplaats een gezicht en een leven te geven. Het kunstwerk van glas eert de klaproos, de bloem der gesneuvelde soldaten. Op de begraafplaats zijn bijzondere graven te vinden. In het informatiecentrum kunt u te weten komen welke en waarom.

M         Het Stevensmonument

Op 14 oktober 1944 werd op deze plek de onderduiker Marinus Stevens doodgeschoten. Hij was uit een kamp van de Nederlandse Arbeidsdienst gevlucht en ondergedoken op de boerderij bij zijn oom J. Jansen in de Helhuizen. Tijdens een razzia probeerde hij langs de bosrand te vluchten, maar werd door Duitsers neergeschoten en stierf op de plek waar nu de grote steen ligt. Zowel de Onderduikershut als het Stevensmonument werden geadopteerd door de leerlingen van de in Espelo gelegen Bosschool.

De Onderduikershut

Na ongeveer 350 meter vindt men ongeveer 100 meter het bos in aan de rechterkant een onderduikersschuilplaats. In mei 1943 moesten voormalige militairen weer terug in Duitse krijgsgevangenschap. Enkele Holtense jongens wilden dat niet en zochten contact met de familie Hullegie op de boerderij hier vlakbij. Samen werden in de stuifbelten op de Holterberg uitstekend ingerichte onderkomens gegraven die praktisch onvindbaar waren. Vele onderduikers werden op de boerderij en in de schuilhutten ondergebracht en verzorgd door de familie Hullegie. Hoewel de Duitsers vermoedden dat er hier onderduikers waren, zijn de schuilhutten nooit gevonden. Deze schuilhut is in 2000 gerestaureerd en de ingang vergroot voor het gemak van de bezoekers.

Het Arbeiderskamp President Steyn

 In mei 1941 werd de arbeidsplicht (Nederlandse Arbeidsdienst = N.A.D.) ingesteld, met de opzet jongeren het nationaal-socialistische gemeenschapsideaal te laten beleven. Aanvankelijk vrijwillig, maar per april 1942 verplicht voor iedere jongen van 18 jaar. Door heel Nederland werden hiervoor Arbeidskampen aangelegd, zoals ook hier aan de Helhuizerweg in Holten. De naam van het kamp hier was “President Steyn, Afdeeling 236 Nederlandse Arbeidsdienst”. Uit heel het land kwamen de jongens naar station Holten, waar vandaan ze dan marcherend door het dorp naar het Arbeidskamp kwamen . Elke lichting van zo’n 200 mannen bleef een half jaar in Arbeidsdienst, gehuisvest in 4 houten barakken. Gedurende 2 jaar werden de dienstplichtige jongens in hun brons-groene uniformen en gewapend met hun schoppen een vertrouwd beeld in Holten en omgeving. Ze werden vaak ingezet bij ruilverkaveling, bosbouw en oogstwerkzaamheden. De verdiensten waren dan fl. 0,25( = € 0,10) per dag. Het kamp werd met militaire discipline geleid. Om de 3 weken had men een weekend verlof. Na Dolle Dinsdag ( 17 september 1944) waren er geen Arbeidsmannen meer in het kamp. Duitse militairen werden er toen in onder gebracht. Op 28 september werd het kamp door Britse vliegtuigen onder vuur genomen, maar de Duitsers bleven er tot 31 maart 1945, toen ze het kamp gedeeltelijk opbliezen. Na de bevrijding kwamen er nog Canadezen in . De restanten van de barakken werden later gebruikt in Almen, voor het huisvesten van TBC patiënten. Op de plek van het kamp kwam een woning te staan. Van het hele kamp is tegenwoordig niets meer terug te vinden.

N         Het monument op de Molenbelterweg

Reeds op 6 november 1940 werd door gedemobiliseerde Holtense soldaten aan de Molenbelterweg (op een stukje tuingrond geschonken door dokter Gerritsma) een monument opgericht ter herdenking van hun gevallen kameraden. De 150 gedemobiliseerde soldaten kwamen in het dorp bijeen in de Nederlands Hervormde kerk en liepen daarna in marsorde naar het monument. Het was in Nederland het eerste monument in zijn soort. Een tocht die elk jaar op 4 mei nog wordt herhaald. In 1967 werd een oproep gedaan om ook de Holtense joodse inwoners een herdenkingsplek te geven. In 1980 is voor hen een plaquette op dit monument aangebracht.