Około 2 kilometrów od centrum Karpacza, w pobliżu mostu na ul. Strażackiej znajduje się jedna z turystycznych atrakcji tej miejscowości - Dzikie Wodospady przyciągające tłumy turystów. Około 200 metrów od wodospadów, po drugiej stronie mostu znajduje się znacznie ciekawsza, nieczęsto spotykana struktura geologiczna - kocioł [basen] eworsyjny. Jednak wisienką na torcie jest jedna z największych geologicznych atrakcji Karkonoszy - położona tuż nad kotłem rzadka formacja geologiczna zwana marmitem lub garncem lodowcowym.
Poniżej postaram się wyjaśnić, czy są kocioł eworsyjny i marmit oraz w jaki sposób powstały.
Współrzędne podane w opisie EC zaprowadzą Cię nad brzeg Łomniczki. Gdy się rozejrzysz, zobaczysz granitową kaskadę skalną o wysokości około 2 metrów. Poniżej kaskady znajduje się koliste rozlewisko potoku. To właśnie poszukiwany przez nas basen eworsyjny. Ma on 8 metrów średnicy i głębokość nieco ponad 2,5 metra.
Powstał w litym granitowym podłożu dzięki procesom erozyjnym. Opadająca z kaskady woda, na wskutek pionowego opadania wytwarzała wiry wodne niosące drobniejszy materiał skalny, który powoli i stopniowo ścierał wierzchnie warstwy skały, tworząc rozległą misę. Tysiące lat temu prawdopodobnie kaskada w tym miejscu miała kilkanaście bądź też nawet kilkadziesiąt metrów wysokości. Siła spadania wody był bardzo duża - wprawiała wodę w ruch wirowy tak mocny. że wirujące drobiny skalne potrafiły żłobić granit. Tak powstały kocioł nazywamy eworsyjnym, gdyż zjawisko niszczącego wpływu ruchu wirowego wody płynącej na dno cieku wodnego nazywamy eworsją, która zaliczana jest do procesów erozji dennej. Zachodzi ona szczególnie u stóp wodospadów i progów wodnych (tworząc wiry pionowe) oraz w krętych korytach rzek w miejscach, w których główny nurt przerzuca się z jednego brzegu na drugi (tworzy wiry poziome).
Na lewym brzegu Łomniczki, około pół metra nad lustrem wody, tuż przed kotłem eworsyjnym, znajduje się okrągły otwór. To garniec lodowcowy zwany też marmitem. To bardzo rzadko spotykany twór geologiczny. Jest on zagłębieniem powstałym na skutek procesów eworsyjnych w okresie zlodowacenia. Marmity mają formę głębokiego cylindra z zaokrąglonym dnem.
Do powstania marmitu dochodziło w momencie, gdy wody płynące na powierzchni topniejącego lodowca trafiały na otwór w lodowcu. Gdy taki otwór miał kształt lejka, wtedy wpadająca do otworu woda wpadała w ruch wirowy. Prędkość wody w takim wirze mogła dochodzić do 200 km/h. Powstawał tak zwany młyn lodowcowy. Gdy wirująca woda z drobinami skał i piasku docierała do ukrytej pod lodowcem litej skały, drążyła w niej zaokrąglone zagłębieniem, które zwiększało się z upływem setek lat. Wielkość marmitu [średnica i głębokość] Zależała od grubości pokrywy lodowej, intensywności wirowania, długotrwałości procesu. Garnce mogły osiągać nawet kilkanaście metrów głębokości.
Marmit w Karpaczu ma głębokość 2,25 metra. Jest największym marmitem w Sudetach. W roku 1992 uznany jako pomnik przyrody.
W 1892 r. rozpoczęto pierwsze naukowe badania obiektu; wydobyto wówczas z dna ok. 30 kulistych granitowych kamieni. Taki kształt to efekt wzajemnego ocierania się ich o siebie. Największy kamień ważył około 25 kg. Część okazów trafiła do muzeów w Jeleniej Górze i Berlinie.
kamienie wydobyte z jednego z marmitów
UWAGA - dojście do marmitu nie jest trudne, jednak oglądnie obiektu z bliska jest niebezpieczne, bowiem znajduje się na wilgotnych i śliskich skałach o dużym nachyleniu. Lepiej nie ryzykuj.
ZADANIA:
1. Napisz krótko, czym różni się kocioł eworsyjny od garńca lodowcowego.
2. Oceń, jaką średnicę ma marmit w Karpaczu.
3. Która struktura geologiczna - marmit czy basen eworsyjny - jest starsza ?
4. Podczas logowania skrytki dodaj zdjęcie swej osoby lub pejzaż Łomniczki.
Praktyczne informacje:
- w pobliżu marmitu współrzędne są bardzo niestabilne [wpływ ma prawdopodobnie woda i być może pobliska anomalia grawitacyjna]. Więc rozglądnij się - na pewno zobaczysz charakterystyczną kaskadę skalną i kocioł
- w pobliżu są liczne (choć płatne) parkingi. Najbliższy bezpłatny parking znajduje się około hotelu Gołębiowski (ok. 15 minut spacerem)
- nie ma wytyczonego szlaku ani oficjalnej ścieżki prowadzącej do marmitu. Najlepiej jest skręcić w dół przy moście - zobacz poniższe zdjęcie. Chociaż pomnik przyrody znajduje się na lewym brzegu, jest dobrze wyeksponowany i można go z łatwością zobaczyć stojąc także na prawym brzegu potoku.
Wykorzystano materiały:
- https://www.karpacz.pl
- www.przyrodniczo.pl
- http://www.pomniki-przyrody.pl/
- https://www.wkarpaczu.pl
- wikipedia
- wiedza własna