Een paar kilometer buiten het dorp Grijpskerk loopt een klein weggetje dwars door het west-Groningse landschap. Het is een rustige weg waar niet veel verkeer langs komt. In een van de bochten staat een transformatorhuisje. Op een afstand lijkt het nietszeggend en zelfs als je er langskomt moet je goed opletten wil je zien wat er zo speciaal aan het huisje is. Achter het huisje gaat een verhaal schuil van onbewapend verzet van enkele moedige mensen die opkwamen voor vele anderen.
Vorm en materiaal
Het Transformatorhuisje in Grijpskerk (gemeente Westerkwartier) is een gemetseld bouwwerk in de stijl van de Amsterdamse School. Op de bronzen, dichtgespijkerde deur is een plaquette aangebracht. Aan het gebouw is een bronzen fiets bevestigd. Het transformatorhuisje is 3 meter hoog, 2 meter breed en 2 meter diep. De gedenkplaat is circa 2 meter hoog en 1 meter breed.
De tekst op de plaquette luidt:
'OP 26 OKTOBER 1944 WERD
HET BEVOLKINGSREGISTER
VAN DE GEMEENTE GRIJPSKERK
HIER VERBORGEN VOOR
DE BEZETTER.'
Symboliek
Met de deur geeft ontwerper Gert Sennema aan dat 'de geschiedenis is afgesloten. En deze deur staat ook symbool voor de joden die in de oorlog werden weggevoerd uit hun huizen. De Duitse en ook de Nederlandse overheid spijkerde hun huizen dicht.' Over de dienstfiets zegt Sennema: 'Ik wilde een replica van een Fongers maken. Voor mij hebben fietsen met de oorlog te maken. Het hoort bij dit verhaal van de politieman.' Het verduisteringsglaasje op de koplamp herinnert aan de oorlog.
Geschiedenis
In 1936 werd Adrianus van de Nadort burgemeester van de toenmalige gemeente Grijpskerk. Toen de oorlog enkele jaren later begon, maakte hij persoonlijk mee dat de bezetter steeds meer macht binnen zijn gemeente begon te krijgen. Hij had twee keuzes; zijn ambt opgeven of aanblijven en er het beste van proberen te maken voor de inwoners van zijn gemeente. Hij koos het laatste, waarbij hij zijn eigen leven op het spel zette door samen te werken met het verzet.
In en rondom Grijpskerk was de verzetsgroep Van Dijk actief. Deze was ontstaan nadat de verzetsgroep Roel contact had gezocht met Hindrik van Dijk. Roel Radersma had Van Dijk aangespoord om meerdere mannen bijeen te roepen om een L.O. groep te vormen. De Groep Van Dijk stond in contact met de burgemeester. Zo hielp Van de Nadort bijvoorbeeld bij het verstrekken van handtekeningen, persoonsbewijzen en andere documenten.
In het najaar van 1944 kreeg men het vermoeden dat een groot aantal mannen voor de bezetter aan het werk moesten. De gemeenten kregen al snel daarna de opdracht om de bevolkingsregisters aan te leveren zodat duidelijk was welke mannen hiervoor in aanmerking kwamen. Van de Nadort wilde dit voorkomen. Er moest een plan bedacht worden om het bevolkingsregister van Grijpskerk te laten verdwijnen. In overleg met Hindrik van Dijk en Reint Middel, die ook bij de Groep Van Dijk zat, werd besloten om het register van de gemeente te verstoppen in het transformatorhuisje waar alleen Van Dijk de sleutel van had, omdat hij onderhoudsmonteur bij de Laagspanningsnetten was.
In de nacht van 26 oktober 1944 gingen Van Dijk en Middel met het register, verstopt in postzakken, op de fiets richting het transformatorhuisje. Ze legden het register er in, deden de deur op slot en spraken er nooit meer over. Voor de burgemeester was dit echter wel reden om onder te duiken in het Friese dorp Surhuizum. Als bleek dat het bevolkingsregister weg was zou hij direct gearresteerd worden.
Zeventig jaar geleden, in de nacht van 2 op 3 maart 1945, ging het echter fout voor het verzet in Grijpskerk. Een uit Groningen afkomstige overvalploeg van de S.D. ging richting het dorp. Daar pikten ze een landwachter op die hun de weg wees. Ze gingen eerst naar het huis van Van Dijk. Hier vonden ze een drukkerij en een stapel valse papieren. Van Dijk en zijn twee zonen, die ook bij de verzetsgroep zaten, werden gearresteerd. Later in de nacht ging de overvalploeg nog naar het huis van Reinder van der Ploeg. Hier zat Van der Ploeg zelf, samen met Cornelis Schijf – beide verzetsmannen – ondergedoken. Maar omdat het wapen van Schijf nog aan de kapstok hing, gingen de SD’ers er vanuit dat er iemand in het huis verscholen zat. Daarom gebruikten ze traangasstaafjes om de mannen uit het huis te verdrijven. Ze hielden het niet uit en moesten hun schuilplaats verlaten. Zodra ze er uit kwamen werden ze direct doodgeschoten.
Naast de familie Van Dijk werden er nog meer mannen gearresteerd. Ze werden via het Scholtenhuis naar het Huis van Bewaring te Groningen gebracht. Op 1 april kwamen weer een aantal SD’ers richting Grijpskerk, nu om de verzetsmannen Reint Middel en Hotze de Jong te arresteren. Reint Middel wist echter samen met zijn vrouw onder te duiken en ontkwam zo aan zijn arrestatie, maar De Jong werd wel opgepakt. Hoe de SD aan alle namen van de verzetsleden uit Grijpskerk is gekomen is niet met zekerheid te zeggen, maar het is aannemelijk dat er verraad, al dan niet onder druk van de S.D., in het spel was.
In de vroege ochtend van zondag 8 april 1945 werden Hindrik van Dijk en Hotze de Jong samen met nog negen gevangenen uit het Huis van Bewaring gehaald, twee aan twee gebonden en in vrachtwagens geladen. Er werd verteld dat ze op transport gingen. Dit was echter gelogen. Ze werden nabij het vliegveld bij Peest (nabij Norg) uitgeladen en in een veld door de S.D. gefusilleerd en begraven. Ook verzetsman uit Grijpskerk Bauke Ros zou later in 1945 in Duitsland nog het leven laten.
De opvolger van Van Dijk om over het transformatorhuisje te waken was Arend Dijkstra. Hij is naar het huisje gegaan om te kijken of het register nog aanwezig was. Toen hij deur open deed lag het daar nog steeds. Hij besloot het register nog beter te verstoppen en legde het onder de planken. Tot de bevrijding heeft het daar gelegen.
Bron: Kamminga, W. (1986). Grijpskerk van crisis tot bevrijding. Zuidhorn: Danhoff.