📜 Contexto Histórico
As referencias históricas desta igrexa son escasas. A parroquia denominábase no século XII "Castreliis", topónimo indicativo dun poboado castrexo próximo. Unha inscrición indica o ano 1216, marcando o ocaso do románico e o inicio do protogótico.
“«á la obla de Santa Maria de Castrello dejó manda, en 1305, María Eans Gibarra... e para ajuda desta iglesia... deixou huun tonel cheo de vjnno en 1497, Ramona Gómez».”
🏛️ Arquitectura e Curiosidades
👁️ Os Óculos: Moi raros no románico galego. Castrelos presenta tres no tramo semicircular da ábsida.
🌀 Motivo Castrexo: Na fachada principal loce a "esvástica do Miño", símbolo castrexo que demostra a supervivencia de tradicións ancestrais na Idade Media.
O muro sur destaca pola súa riqueza decorativa cun arco apuntado e o tímpano coa Cruz de Malta, símbolo da Orde de San Xoán á que pertencía. En contraste, o muro norte é sobrio, posiblemente destinado ao uso dos monxes do antigo hospital hoxe desaparecido.
🎨 O Interior e as Pinturas
No seu interior destaca o arco triunfal apuntado decorado con flores hexafolias. Son salientables as pinturas murais (s. XIV-XV), restauradas en 1995, restos do que outrora cubría todos os muros interiores antes do desencalado do século XX.