dawno, dawno temu . . . EarthCache

Prawie wszyscy znają plastyczne właściwości gliny - wystarczy odpowiednio zmieszać ją z wodą i staje się plastycna, formowalna. Stanowi doskonały materiał zarówno do zabawy dla dzieci jak i do profesjonalnych wyrobów ceramicznych i budowlanych.

Glina jest produktem wietrzenia ilastych skał osadowych czyli takich, które powstają przez nagromadzenie się materiału przenoszonego przez czynniki zewnętrzne. Glina tworzyła się najczęściej w okresie czwartorzędu [który rozpoczął się 2,5 miliona lat temu] w wyniku kumulacji osadów morenowych czyli naniesionych i pozostawionych przez lodowiec lub lądolód. Niektóre złoża gliny są jeszcze starsze. Takie zwietrzone skały sprzed czwartorzędu są niekiedy w Polsce nazywane iłami - taki podział nie znajduje jednak odzwierciedlenia w wielu innych językach.

Glina nie jest jednorodna; to skała złożona z minerałów ilastych, kwarcu, skaleni, substancji koloidalnych, może zawierać okruchy innych skał oraz substancje organiczne takie jak humus, korzenie, bituminy. W zależności od genezy i miejsca pochodzenia gliny mają różny skład, barwę i właściwości.
Barwa glin czwartorzędowych zależy od zawartości i stopnia utlenienia koloidalnych cząsteczek uwodnionych tlenków żelaza i manganu. W warunkach utleniających przeważają barwy od żółtej poprzez czerwoną do brunatnej, w warunkach redukcyjnych glina może być jasnoszara, szara, szarozielona.

Według Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego gliny to skały zawierające ponad 20% części spławialnych [cząstki o średnicy mniejszej niż 0,02 mm], obok których występują domieszki większych ziaren allogenicznych [czyli takich, które powstały w miejscu innym niż tworzenie się skały osadowej i zostały przetransportowane], widocznych często gołym okiem. Gliny są zatem utworami różnoziarnistymi.

Geneza [powstanie] utworów gliniastych może być różna i w związku z tym wyróżniamy między innymi:
- gliny rezydualne; powstałe przez przekształcenie chemiczne materiału skalnego
- gliny deluwialne; wymyte ze zboczy wzniesień i odłożonych u ich podnóży
- gliny zwałowe; gliny pochodzenia lodowcowego
Pozostałe mają marginalne znaczenie.

Najbardziej rozpowszechnione i mające największe zastosowanie to gliny zwałowe [morenowe]. Powstały one w wyniku nagromadzenia prawie całego materiału transportowanego przez lodowiec i pozostałego po jego stopnieniu. Materiał ten obejmuje także produkty wietrzenia skał sąsiadujących z lodowcem oraz fragmenty skał wyrwanych z podłoża lodowca, dlatego też skład powstałych glin w dużym stopniu zależy od budowy geologicznej terenów, przez które przesuwał się lodowiec. Skutkiem tego gliny mają tak bardzo zróżnicowany skład. Obok materiału ilastego, mułowego i piaszczystego zawierają one również żwir, otoczaki i fragmenty bloków skalnych.

Cechą charakterystyczną glin lodowcowych, oprócz współwystępowania okruchów skalnych o skrajnie różnych średnicach, jest również ogromna zmienność ich składu w przestrzeni. Fragmenty zbudowane z niemal czystego iłu, po kilku/kilkunastu metrach mogą zostać zastąpione przez osad całkowicie piaszczysty, by nieco dalej stać się mieszaniną wszystkich frakcji - od iłu po wielkie głazy włącznie.
Gliny zwałowe są więc osadem bardzo niejednorodnym przestrzennie; zmienia się w przestrzeni ich uziarnienie i skład, często zawierają nieregularne fragmenty materiału bardzo odmiennego (np. żwiru, piasków). Powoduje to przestrzenną dużą zmienność ich fizycznych i mechanicznych własności.

Jak wyżej wspomniano, gliny powstały na skutek transportu skał przez lodowiec. Powstają one zarówno pod lodowcem (glina subglacjalna) lub na jego powierzchni (supraglacjalna). Ze względu na sposób tego transportu materiału, glinę zwałową dzielimy [według Boultona] na:
- glinę z odłożenia; powstaje na skutek odkładania materiału wleczonego pod podstawą lodowca.
- glinę z wytopienia; powstaje w wyniku topienia dolnej lub/i górnej części martwego lodu [martwy lód to bryła lodu, oddzielona od lodowca lub lądolodu, zwykle przykryta osadami, co znacznie spowalnia jej topnienie.
- glinę spływową; powstaje w wyniku topnienia powierzchni lodowca i tworzenia się błota morenowego.

*    *    *    *    *     *    *    *    *    *

Złoża te należą do najmłodszych glin związanych ze zlodowaceniem bałtyckim [północnopolskim], które było najpóźniejsze ze zlodowaceń plejstoceńskich i trwało od 115 000 do 11 700 lat temu na terenie obecnego pobrzeża.

ZADANIA:
1.  Oceń organoleptycznie [za pomocą wzroku, dotyku] czy tutejsze złoże jest jednorodne czy można rozróżnić różne frakcje - opisz krótko swoje spostrzeżenia.
2.  Obserwowane złoże gliny powstało w warunkach redukcyjnych czy też w warunkach utleniających ? Uzasadnij swoją odpowiedź.
3.  Zrób ciekawe zdjęcie odwiedzonego miejsca i zamieść podczas logowania.

AUFGABEN:
1.  Schau genau an, berühre und sage, ob die Ablagerung einheitlich oder nicht ist. Beschreibe kurz deine Beobachtung.
2.  Entstand die Lehmablagerung unter Reduktions- oder Oxidationsbedingungen? Begrüne deine Meinung.
3.  Mache ein interessantes Foto vor Ort und trage beim loggen ein!