Church Micro BE CMB834 - Dilbeek, Sint-Annakapel
De kapel in een notendop:
De Sint-Annakapel is een kapel in Sint-Anna-Pede, een deelgemeente van Dilbeek, dat wereldberoemd is geworden doordat het staat afgebeeld op het schilderij “De parabel der blinden” van Pieter Bruegel de Oude.
Bruegel - Parabel der blinden
De Sint-Annakapel van nu is een juweeltje van uitzicht en verhoudingen.
Het is bovendien zeer schilderachtig gelegen, midden een voormalig kerkhof en omgeven door een bomenkrans en beschermd sinds 1948.
De kapel is hoofdzakelijk opgetrokken in zandsteen (ook uit de plaatselijke “steenpoelen”) met opvallende “speklagen” van baksteen. Die kleurvariatie draagt bij tot de schoonheid, die jaar na jaar vele schilders blijft aantrekken.
(illustratie Sint-Annakapel)
Sint-Annakapel
De oprichting van de kapel wordt gesitueerd rond 1250. Hiervoor baseert men zich op een akte van het Begijnhof van Brussel. Hierin is sprake van “apud Pede juxta nova capella” (“te Pede bij de nieuwe kapel”). Hier kan men uit afleiden dat er op deze locatie vroeger al een soort kapel moet gestaan hebben.
In de 16e eeuw werd het schip van de kerk opgetrokken. In de 17e eeuw werd de kerk in gotische stijl gerenoveerd, met de aanleg van een kruisribgewelf.
Over het statuut van deze kapel bestaat al lang verwarring: in de literatuur wordt vaak gesproken van de “Sint-Annakerk”, terwijl ze het kerkrechtelijke statuut heeft van een kapel.
Aan de Sint-Annakapel start de Bruegelwandeling van 7,4 km door het Openluchtmuseum: je ontdekt 19 kleurvaste en weerbestendige reproducties van Pieter Bruegel de Oude zijn mooiste schilderijen, uit 11 musea. Een unieke kans om kennis te maken met zijn werken, want in eigen land zijn er maar weinig gebleven.
De cache:
Ga op zoek naar de stash door op de 3 waypoints de nodige gegevens te zoeken als volgt:
WP1: Zoek A,Y en Z: 1A75, 194Y en Z7
WP2: Zoek B en X: 15X0, voor B: bereken de oppervlakte van het schilderij (zoals op het bord vermeld), het duizendtal geeft je B
WP3: C= aantal geboorde gaten in de steen onder het raam
Zoek en vind vervolgens binnen een straal van 350 m rond de Sint-Annakapel de cache op N50°49.ABC E004°14.XYZ
Succes!
Voor de fijnproevers van deze reeks:
Cultuurhistorische waarde
Georiënteerde 13de-eeuwse romaanse kapel met pseudo-basilicale aanleg, in de 16de eeuw verbouwd en in de 17de eeuw aangepast in gotische stijl. De kapel dankt haar bekendheid aan het schilderij De parabel van de blinden (Museo Nazionale di Capodimonte in Napels) van Pieter Bruegel (1520?-1569), waarop ze is afgebeeld. De omgeving van de kapel werd op 19 januari 1944 beschermd als landschap, de kapel zelf als monument op 19 juli 1948. De kapel staat ten westen van de oorspronkelijke dorpsdries. Rond de kapel lag vroeger een begraafplaats, zoals nog te zien is op de Ferrariskaart (circa 1770-1778). Het grazig perceel waarop de kapel staat, ligt een hoger dan de straat, is omgeven door een meidoornhaag en afgezet met lindebomen. Vanuit het noorden en het zuiden is de kapel bereikbaar via een gekasseid pad, dat aangelegd werd bij de restauratie in de jaren 1960. Ten zuiden van de kapel staat de zogenaamde Bruegelbank, ter gelegenheid van het Bruegeljaar opgericht in 1969 naar een ontwerp van kunstenaar Pieter Van der Heyden (Buizingen), in opdracht van De Vlaamse Toeristenbond en het gemeentebestuur van Itterbeek.
Ferraris
Historiek:
De Sint-Annaparochie was net als de Sint-Pietersparochie van Itterbeek oorspronkelijk een dochterkerk van Sint-Pieters-Leeuw. Later werd het een kapelanij, die vanaf 1615 verbonden was aan het pastoorschap van de Sint-Pieterskerk te Itterbeek. De kapel werd midden 13de eeuw gebouwd, zoals af te leiden is uit een akte van het begijnhof van Brussel uit 1259, waarin staat “te Pede, bij de nieuwe kapel…”. Op die plaats zou al een kleinere kapel hebben gestaan. Het koor van de kapel dateert nochtans van het einde van de 13de of het begin van de 14de eeuw en is het oudste deel van de kapel. De rest is opgetrokken in laatgotische stijl. In de 16de eeuw vonden verbouwingen plaats en werden het schip en de toren gebouwd. Twee vroegere buitensteunberen werden bij de bouw van het schip in het interieur van de kapel geïntegreerd, tussen koor en schip. In de 16de eeuw werd de zuidzijde van de kapel afgebeeld op De parabel van de blinden (circa 1568). Het koor heeft daar nog zijn romaanse vorm en nog niet zijn laatgotische spitsboogvormige vensters. Het is ook kleiner afgebeeld dan het vandaag is en de nok van het schip komt hoger dan die van het koor. Ook de intussen verdwenen kruisbeuk is nog te zien. Een latere vergroting van het koor in de 17de eeuw wordt in de literatuur niet vermeld, nader onderzoek daarover is nodig. In 1575 werd de zuidelijke sacristie haaks op het koor gebouwd, zie jaarsteen bovenaan in de puntgevel. Dat de sacristie deels voor een koorvenster geplaatst is, wijst ook op de latere aanbouw ervan. In 1639 werden de midden- en zijbeuken overwelfd met kruisribgewelven. Het jaartal staat gebeiteld boven de tweede pijler aan de zuidzijde, in de kleine console waarop de gewelfribben rusten, en herinnert aan de restauratie van de gewelven. De kapel wordt op twee figuratieve kaarten uit het begin van de 18de eeuw afgebeeld: in 1707 volgens J. De Deken in het kaartenboek van het Sint-Jans-Gasthuis van Brussel en in 1716 volgens G. Couvreur in het kaartenboek van Ter Kameren. Op beide kaarten staat de kapel nagenoeg zoals vandaag afgebeeld. Alleen heeft de sacristie een groot venster in plaats van het kleine rechthoekige venster van nu. Verder lijkt de nokhoogte van het koor lager te liggen dan deze van het schip, zoals op De parabel van de blinden. Vandaag lijken de nokken van schip en koor min of meer even hoog te liggen.
De kapel werd in de jaren 1960-1970 gerestaureerd, onder meer vanwege ettelijke gebreken die ze vertoonde. Zo werden alle daken vernieuwd, de toren werd verstevigd en het metselwerk werd gedeeltelijk vernieuwd. Het dichtgemaakte grote spitsboogvenster van het koor (al zichtbaar op foto’s van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium van eind 19de eeuw) werd bij de restauratie hersteld. De bepleistering in het koor werd weggenomen, het classicistische interieur werd verwijderd.
Beschrijving:
De plattegrond vertoont een ingebouwde westertoren, een driebeukig schip van drie traveeën, een koor van twee traveeën met een vlakke sluiting en aan de zuidkant, dwars op het koor, een sacristie van één travee met een vlakke sluiting. Het koor en de westertoren zijn helemaal opgetrokken uit kalkzandsteen. De sokkel van het schip is tot aan de druiplijst van de vensterafzaten eveneens van zandsteen en de zijmuren bestaan uit baksteen met zandstenen banden. In de zuidgevel begint dit patroon bij de eerste twee traveeën pas hoger. De toren heeft vier geledingen, met op de hoeken getrapte steunberen onder een ingesnoerde naaldspits. De westgevel heeft een geprofileerd tudorboogvormig portaal met een groot spitsboogvenster erboven. De derde geleding is nagenoeg blind, de bovenste heeft gekoppelde galmgaten in eenvoudige spitsbogen. De hoofd- en zijbeuken zijn samen vervat onder één leien zadeldak. De bouwnaden tussen de tweede en derde travee in de zuidelijke zijbeuk zijn mogelijk een spoor van de vroegere kruisbeuk (in de noordelijke zijbeuk is deze naad minder nadrukkelijk aanwezig). De kroonlijst aan de zijgevels van het schip rust op kraagstenen. De zijbeukenhebben spitsboogvensters die veel kleiner zijn dan die van het koor. In de eerste travee van de zuidelijke zijbeuk zit een korfboogvormige muuropening met nis boven. Er is een aandak tussen de beuken en het koor. Fiche per kerkgebouw De kerk van Sint-Anna-Pede in 1716 volgens G. Couvreur, Kaartboek van Ter Kameren. Centrum van Sint-Anna-Pede met kapel en omliggend kerkhof, Kaart van Ferarris 1777. 30 Kerken- en pastorieplan Dilbeek Het koor bevindt zich onder een leien zadeldak met puntgevel, aandak en schouderstukken rustend op consoles die zijn uitgewerkt als menselijke hoofden. Dergelijke gebeeldhouwde consoles komen ook voor in de Sint-Pieterskerk van Itterbeek. De schouderstukken waren oorspronkelijk waarschijnlijk bekroond met pinakels. De oostgevel van het koor heeft een groot spitsboogvormig venster, in elke zijgevel zitten twee spitsboogvensters. De sacristie staat dwars op de eerste travee van het koor, onder een leien zadeldak met puntgevel met aandak en schouderstukken. Bovenaan in de puntgevel vermeldt de jaarsteen “1575”. Er zijn kleine rechthoekige muuropeningen met diefijzers.
Interieur:
De kapel heeft een sober interieur met wit bepleisterde wanden en gewelven (uitgezonderd de zuilen, bogen en gewelfribben). Bij de restauratie in de jaren 1970 werd het koor ontdaan van zijn beschilderde bepleistering. Er ligt een eenvoudige zwart-witte tegelvloer. Het gelijkvloers van de toren is naar de hoofd- en zijbeuken opengewerkt door spitsbogen op halfzuilen. In de middenbeuk rusten zuilen op hoge achthoekige sokkels met daarboven spitsboogvormige scheibogen. De toren en de middenbeuk hebben zandstenen kruisribgewelven. De sluitsteen van het gewelf in de toren is uitgewerkt met een bloemmotief. Het gewelf van de eerste travee van het schip heeft een mangat. De smalle zijbeuken zijn voorzien van klimmende halve tongewelven van bepleisterd hout, geritmeerd door gordelbogen op uitgewerkte consoles. Ook het koor heeft een bepleisterd houten tongewelf. In de zuidmuur van het koor is een kleine spitsboognis uitgespaard voor een wijwatervat met driepasmotief op zuiltjes met uitgewerkte kapitelen. De sacristie heeft een bakstenen kruisribgewelf. Tegen de muren zijn houten kasten en een lambrisering aangebracht.
De oorspronkelijke hoofd- en zijaltaren zijn niet meer aanwezig. Enkel de beelden van de zijaltaren zijn nog bewaard: in de noordelijke zijbeuk beelden van Sint-Jozef met kind en Onze-Lieve-Vrouw met kind (wit geschilderd hout - 18de eeuw), in de zuidelijke een beeld van Sint-Anna met Maria (hout - 17de eeuw). In het koor hangt een schilderij met de kruisafneming van De Duydts (1629-1676). Op de houten preekstoel is de Goede Herder afgebeeld (18de eeuw). Tochtportaal en doksaal zijn van hout, op de vleugels van de dubbele deur is telkens het monogram S.A. (Sint-Anna) uitgesneden. In het koor bevindt zich de grafsteen van Gielis Walyns, die het schip en het torentje van de kapel bekostigd zou hebben, hij stierf in 1568. “Hier leet begraven Gielis/ Walyns alias de casseler die sterft anno/ XVC en LXVIII den XXV dach/ van july bidt voer die zielen”.
Bronnen:
* Wikipedia (nl.wikipedia.org)
* Kerkenbeleidsplan gemeente Dilbeek (december 2017)
**************************************************
Deze geocache maakt deel uit van de Church Micro Belgium serie geocaches.
Meer informatie over deze reeks kan U hier vinden:
Church Micro Belgium geocaches.
**************************************************