„Stąd ich ród” to seria keszy poświęconych postaciom związanym, w sposób pośredni lub bezpośredni, z Górą i Ziemią Górowską. Mimo, że Góra to miasto niewielkie i niemal zapomniane, miało szczęście wydać lub przyjąć „w swe objęcia” grupę światłych osób, które - na przestrzeni wieków - pozostawiły po sobie ślad. Niestety, ślad ten powoli zaciera się już w odmętach dziejów i pamięci potomnych tak, że nawet i sami górowianie nie pamiętają o [bardziej lub mniej wygodnych dla nas] „ambasadorach” własnej miejscowości czy regionu. Czasem z punktu widzenia naszej historii byli oni kontrowersyjni, stojąc w opozycji do polskiego interesu ale takie wówczas były realia. Historii nie zmienimy, a naszymi kilkoma skrzyneczkami, choćby paru z nich - bez przesadnej gloryfikacji - potomnym przypomnimy... Zapraszamy.
Nasza bohaterka wprawdzie z Góry nie pochodziła ale jej losy na tyle się z Górą splotły, że nijak nie sposób ją pominąć, i nie uwzględnić w serii: „Stąd ich ród.
Małgorzata (Cilly lub pisana także jako Tilly) Cylejska przyszła na świat w roku 1411. Była jedynym dzieckiem Hermana III von Sanegg, hrabiego Cilly (ur. 1380 – zm. 30 lipca 1426 w konsekwencji upadku z konia,) i jego pierwszej żony Elżbiety von Abensberg (ur. 1377? - zm. 1423), córki Jana II, hrabiego von Abensberg. Ze strony ojca była siostrzenicą Barbary z Celje, drugiej żony Zygmunta Luksemburskiego, cesarza rzymskiego, króla Węgier i Czech.
Ród Cilly (Celje), z którego pochodziła, w okresie późnego średniowiecza uchodził za najbardziej wpływową szlachecką linię na terenie dzisiejszej Słowenii. Pierwsze wzmianki o nim sięgają roku 1130. Jego nazwa wzięła się od miejscowości Celje (obecnie to trzecie co do wielkości miasto tego kraju), w której tamtejszy zamek stanowił główną siedzibę familii.
Obecnie ród Cilly jest w Słowenii otaczany szczególną estymą, gdyż uważa się ich za prekursorów słoweńskiej państwowości, pod rządami którego dokonało się zjednoczenie większości ziem współczesnego państwa. Więcej! O znaczeniu tej rodziny dla Słoweńców niech świadczy fakt, że trzy sześcioramienne złote gwiazdy z herbu rodu, ułożone na kształt trójkąta, znalazły się zarówno w godle jak i na fladze współczesnej Słowenii.
Na arenie europejskiej Cilly pojawili się jako wasale Habsburgów. W 1341 r., przedstawicielowi rodu Fryderykowi I, Ludwika IV Bawarski nadał tytuł hrabiowski, a ich hrabstwo zostało bezpośrednim lennem Rzeszy. Syn i zarazem następca Fryderyka, Herman I uzyskał potwierdzenie nadania tytułu, a przez swój związek z Katarzyną Kotromanić, podniósł znaczenie rodziny, wchodząc w związki m. in. z królewskimi dynastiami Luksemburgów i Jagiellonów. Warto wspomnieć, że z rodu Cilly pochodziła także druga żona Władysława Jagiełły, Anna (koronowana na królową Polski w roku 1403).
Ale wróćmy do naszej bohaterki... Gdzie Celje, a gdzie Góra, ktoś zapyta?
Zanim się pojawiła na naszych ziemiach, nasza bohaterka utkwiła na pięć lat w związku małżeńskim z Hermanem I, hrabią Montfort-Pfannberg-Bregenz, za którego została wydana wieku 19 lat w 1430 roku. Po pięciu latach pożycia małżeńskiego Małgorzata została wdową. Z tego związku miała czworo dzieci: Hermana II, Jerzego, Jana i Barbarę.
W roku 1445 (w dzień św. Doroty) ponownie wyszła za mąż, tym razem za Piasta - Władysława [Włodka] (1420-1460), księcia bytomskiego i siewierskiego, cieszyńskiego i głogowsko-ścinawskiego, drugiego pod względem starszeństwa syna księcia cieszyńskiego Bolesława I i Eufemii mazowieckiej. I tu zaczyna się okres, który z perspektywy serii naszych keszy, najbardziej nas interesuje. Przy okazji mariażu Małgorzata wniosła mu pokaźny posag. Co ciekawe, chociaż małżonkowie osiedli w Głogowie, Włodko okazał się pierwszym księciem, który w sposób udokumentowany rezydował w Górze. Choć miał do dyspozycji zamek w Głogowie, a i samo miasto Głogów było zacniejszym, Włodko przybywał do Góry – również z małżonką - pomieszkując na tutejszym zamku. Tu m. in. powstały sygnowane przez niego przynajmniej cztery akty urzędowe. Jednym z nich był akt fundacyjny dla klasztoru franciszkanów w pobliskim Kajęcinie, o czym więcej w innym „górowskim” keszu.
Włodko, który miał niewielkie związki z Cieszynem, na swoje nieszczęście, mocno zaangażował się w spór pomiędzy książętami dolnośląskimi, a królem Czech, Jerzym z Podiebradów, stając po stronie tego ostatniego. 24 sierpnia 1459 wraz z innymi władcami ze Śląska złożył w Świdnicy hołd lenny Jerzemu i w jego szeregach walczył następnie pod Wrocławiem. W czasie bitwy na Ołbinie, 1 października 1459 r., został ciężko ranny. W skutek ran, około 14 lutego 1460 zmarł, nie pozostawiając po sobie potomstwa. Należąca do Władysława połowa księstwa głogowskiego została podzielona pomiędzy jego brata, księcia Przemysława II (który faktycznie przejął całość władzy) i wdowę Małgorzatę, która rządziła połową księstwa głogowskiego i połową księstwa ścinawskiego.
Dodatkowo, po śmierci ostatniego Piasta z linii głogowskiej (w roku 1467) – Henryka IX wybuchł konflikt, który nazwano wojną o sukcesje głogowską. Najwięcej zaangażowania wykazał w nim książę żagański Jan II zwany „Szalonym” (1435 – 1504). Jako krewny zmarłego księcia głogowskiego, Henryka IX, wysunął roszczenia o przejęcie pozostałych posiadłości zmarłego księcia i połączenie Głogowa, podzielonego na część królewską i książęcą (w części królewskiej rezydowała Małgorzata Cylejska).
5 marca 1480 roku wkroczył do Głogowa i zażądał od Małgorzaty zrzeczenia się jej praw do części miasta, a ta bez namysłu żądanie odrzuciła. Poparli ją przy tym mieszczanie, którzy wraz z nią obwarowali się w pospiesznie przygotowanym do obrony starym piastowskim zamku. 20 marca rozpoczęło się oblężenie, które według źródeł trwało 6 tygodni. Atakujący korzystali z katapult obrzucając zamek "ładunkami" z padliny zwierzęcej czy ludzkich odchodów. 1 maja warownię poddano. O kapitulacji obrońców zadecydowała dopiero nieudana odsiecz, z którą przybył książę Kazimierz II cieszyński (ok. 1449 - 1528), mając za wojsko mieszczan górowskich. Jeszcze tego samego dnia, po południu, księżna zarządziła opuszczenie miasta, chociaż od Jana II otrzymała gwarancję zachowania wpływów i dalszego, spokojnego pobytu w zamku lub wybranym przez nią najlepszym domu w mieście. Decyzji jednak nie zmieniła i: „...przy lamentach i płaczu kobiet głogowskich wyjechała księżna z miasta wraz ze swoją świtą na dwudziestu wozach, z tego dwóch pełnych Życów”. Udała się do należącej również do Piastów cieszyńskich nieodległej Góry. Tu przyjęto ją z otwartymi ramionami. Jak napisano: „Górowska milicja towarzyszyła jej z Głogowa do jej nowej ojczyzny”. W Głogowie zaś żegnano ją z wielkim żalem gdyż dała się poznać jako opiekuńcza pani, zaskarbiając sobie serca poddanych. Udowadniała to licznymi fundacjami i dobroczynnością. Była protektorką Żydów. Do Głogowa sprowadziła zakon Bernardynów fundując im klasztor i kościół. Sama również odznaczała się wielką pobożnością.
Wylewność społeczności Góry nie przypadła Janowi do gustu. Za udzieloną Małgorzacie przez Górowian pomoc, książę Jan II żagański postanowił mieszkańców miasta ukarać. 12 czerwca ruszył zbrojnie na Górę. Jednakże woje Jana nie mieli większego interesu w jej zdobywaniu, zadowalając się plądrowaniem mijanych po drodze pomniejszych miejscowości. Dlatego ucierpiały: podpalony Żuchlów i Naratów, którego zamek (sic!) został ogołocony i spalony. Jan nie miał jednak na tyle ludzi aby podjąć skuteczne oblężenie Góry. Chciał spróbować opanować miasto szybkim wypadem, ale w porę się zorientowano, co do jego zamiarów. 19 czerwca 1480 roku mieszczanie górowscy próbowali stawić czoła siłom Jana żagańskiego na przedpolach grodu. Zostali jednak zmuszeni do wycofania się za bezpieczne umocnienia. W tej potyczce z siłami Jana Żagańskiego, ponoć wyjątkowo zaprezentowali się górowscy rzemieślnicy. Z tym ostatnim wydarzeniem wiąże się legenda, która mówi, że waleczni górowscy rzemieślnicy (mówi się o cechu rzeźników), w dowód uznania i w nagrodę za wielką dzielność i oddanie w boju otrzymali od księżnej 100 morgów ziemi ornej. Fakt ten nie znajduje wprawdzie potwierdzenia w źródłach ale nie mamy podstaw aby temu nie wierzyć. Samego miasta księciu nie udało się zdobyć, dlatego 23 czerwca nastąpiło podpisanie rozejmu między księciem Janem i górowianami, w którego zawarciu pośredniczył książę oleśnicki
Niedługo po tych wydarzeniach (w lipcu 1480 r.), w Górze - czy to z żalu, upokorzenia czy to ze zgryzoty, ostatnia z rodu - Małgorzata Celje dokonała żywota (gwoli informacji ostatnim męskim potomkiem rodu Celje był Ulryk III, zamordowany w roku 1456). Zgodnie z jej ostatnią wolą, pochowano ją w Kolegiacie głogowskiej. Można więc zaryzykować twierdzenie, że to w Górze, wraz ze śmiercią Małgorzaty wygasła linia zasłużonego dla Słowenii rodu Celje!
Jej zapomniany przez całe lata grobowiec odnalazł, dopiero z początkiem XX w., ówczesny proboszcz Kolegiaty – Edward Himmel (1829 – 1917), w czasie prowadzonego z jego inicjatywy, remontu obiektu. Wraz z Małgorzatą Cilly odnaleziono także grób księżnej Machtyldy, zmarłej w roku 1318. Ponoć po wojnie, płytę nagrobną Małgorzaty Cylejskiej, przykryto warstwą tynku, co paradoksalnie uchroniło ją od zniszczenia.
Ponownie odnalezioną, w 2015 roku zdjęto ze ściany tuż przy portalu głównym i po konserwacji umieszczono ją w przedsionku (łączniku wieży i nawy).
Płyta (o wymiarach 254 x 170 cm) przedstawia postać księżnej w długim płaszczu, z głową w mitrze i welonie złożoną na poduszce i skrzyżowanymi rękoma z różańcem. Po prawej stronie postaci umieszczono herb rodowy, a z lewej datę jej śmierci: XXII Mensis July. Płytę okala łaciński napis: „Anno domini MCCCCLXXX obiit - ilustris domina - Margaretha - ducissa Silesiae et domina - Majoris Glogoviae - nec non - comitissa Cilje” [„Roku Pańskiego 1480 Zmarła Jaśnie Oświecona Małgorzata, Księżna Śląska i Pani Wielkiego Głogowa, z Domu Hrabianka Cilje”]
Jeśli będziecie kiedyś w Głogowie, może znajdziecie chwilę czasu aby odwiedzić tamtejszą Kolegiatę i „złożyć wizytę” księżnej Małgorzacie Cylejskiej.
Kesz:
Kesz to mały mikromagnetyk ukryty w miejscu, które mogło pamiętać naszą bohaterkę. Jednakże aby go znaleźć trzeba będzie trochę poszperać, a zdobyte dane podstawić do wzoru w miejsce niewiadomych... i udać się po kesza!
A - którego dnia [lipca] dokonała żywota Małgorzata Cylejska
B – Kto był projektantem herbu Słowenii?
(7) Zdenko Kalin
(5) Marko Pogačnik
(3) Janez Drnovšek
C – Gdzie został zamordowany w roku 1456, ostatni męski potomek rodu Celie - Ulryk III?
(3) Belgrad
(5) Praga
(7) Lublana
N 51 40.0..([Ax2] + [Bx2])
E16 32. (200 + C + [Bx2])
Źródło:
Kwartalnik Górowski 13/2005-2006, s.
Przeszłość w legendach zaklęta (spr.), s. 24 i 55
Techmańska B., Jan II Żagański. Niespokojny książę sojusznik króla Husyty, 2014, s. 81.
Trojanek, Z dziejów i teraźniejszości Góry Śląskiej, Góra 1986, s. 25.
Ziołecki dr, Historia miasta Góra 1300-1900, s. 40-44.
zdj.:
herb rodowy hrabiów Cylicji z domu Sanneck
Herb Słowenii
Płyta nagrobna Małgorzaty