MAKSYMILIAN CIĘŻKI
Powstaniec wielkopolski, major łączności Wojska Polskiego, uczestnik prac nad złamaniem szyfrów maszyny szyfrującej Enigma. Urodził się 24 listopada 1898 roku w Szamotułach, jako syn Józefa Ciężkiego – przedsiębiorcy budowlanego oraz Weroniki z Zarzyńskich. Ukończył szkołę rolniczą w Szamotułach, prawdopodobnie należał do szamotulskich skautów, był słuchaczem Oficerskiej Szkoły Łączności w Zegrzu, zdał maturę w Gimnazjum Stanisława Augusta w Wilnie. W 1924r. poślubił Bolesławę z domu Klepczarek, z którą doczekał się trzech synów: Zdzisława, Zbigniewa i Henryka.
Pierwsze działania o charakterze wojskowym podejmował już w 1914, w chwili wybuchu I wojny światowej, gdy w rodzinnym mieście stanął na czele utworzonego przez siebie oddziału skautów. Podstawowym celem działań tej organizacji był potajemny werbunek ochotników do Legionów Polskich. W roku 1916 zorganizował oddziały harcerskie w Szamotułach, Wronkach i Ostrorogu, którymi kierował do czerwca 1917 r.
W wieku 19 lat został powołany do armii niemieckiej i po dwóch miesiącach szkolenia wysłany na front francuski. Nie przestał jednak współdziałać z organizacjami harcerskimi; w początkach 1918 r., będąc na urlopie, organizował zakonspirowaną grupę skupującą broń od żołnierzy niemieckich. W lutym 1918 r. został skierowany do Oddziałów Zapasowych Łączności w Ohrdruf. Tu po raz pierwszy zetknął się z radiotelegrafią i prawdopodobnie z szyframi – wiedzą, którą umiejętnie wykorzystał w późniejszej służbie na rzecz ojczyzny.
Na pierwszy sygnał o wybuchu powstania wielkopolskiego, Maksymilian Ciężki uzbroił robotników fabrycznych i na ich czele usunął miejscową administrację niemiecką, zastępując ją Polakami, następnie połączył siły z innym oddziałem powstańczym i w nocy z 30 na 31 grudnia opanował pobliskie Wronki. Służbę opuścił ze względu na ciężką chorobę płuc.
Zaraz po wyzdrowieniu, w 1919 roku, wstąpił do Oddziałów Radio w poznańskiej Cytadeli, a także był słuchaczem Oficerskiej Szkoły Łączności w Zegrzu. Po ukończeniu szkoły w 1920 roku został przydzielony do 2 Batalionu Telegraficznego w Poznaniu.
24 marca 1923 roku został przydzielony do Oddziału II Sztabu Generalnego mieszczącego się w Warszawie w Pałacu Saskim i wyznaczony na stanowisko referenta. Odpowiedzialny był za nasłuch radiowy niemieckich stacji, za łamanie szyfrów niemieckich, a jako kwalifikowany oficer łączności także za organizację sieci radiowej Oddziału II.
Od momentu pojawienia się w r. 1928 sygnałów szyfrowanych Enigmą Maksymilian Ciężki osobiście zaangażował się w próby złamania szyfrów tej maszyny. We współpracy z prof. Zdzisławem Krygowskim zorganizował kurs kryptologiczny dla grupy studentów Wydziału Matematyki na Uniwersytecie Poznańskim. Spośród absolwentów kursu do pracy w Biurze Szyfrów zaproszono trzech matematyków wykazujących największe uzdolnienia w zakresie kryptologii: Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego. Od 1929 r. matematycy byli pracownikami filii Biura Szyfrów w Poznaniu, a w październiku 1932 r. zostali przeniesieni do Centrali Biura Szyfrów w Warszawie, gdzie w grudniu złamano szyfr Enigmy.
Za doprowadzenie do złamania szyfru Enigmy Maksymilian Ciężki otrzymał nagrodę pieniężną i Złoty Krzyż Zasługi.
19 marca 1937 roku Maksymilian Ciężki awansował na majora w korpusie oficerów łączności. Po wojnie, w 1946 roku został pozbawiony polskiego obywatelstwa, które przywrócono mu dopiero po śmierci. Polskie władze emigracyjne 1 stycznia 1946 roku awansowały go na podpułkownika.
Nigdy nie dowiedział się o śmierci swoich dwóch z trzech synów – te informacje żona Maksymiliana utrzymywała przed nim w tajemnicy w obawie o stan jego zdrowia. W 1949 roku przeniósł się z Londynu do Par w Kornwalii. Do końca wierzył, że wróci do kraju. W listach pisał „Żywię niezłomną nadzieję, że wcześniej lub później i ja się między Wami znajdę”. Na propozycję przyjęcia obywatelstwa angielskiego odpowiadał, że: „nie mógłby być nikim innym, jak tylko Polakiem”.
Zmarł 9 listopada 1951 r. w wieku 53 lat. Został pochowany na cmentarzu Tywardreath w miejscowości Par. 23 listopada 2008 roku, prochy Maksymiliana zostały pochowane w Kwaterze Powstańców Wielkopolskich na Cmentarzu Parafialnym w Szamotułach. W tym samym dniu odbyło się uroczyste odsłonięcie pomnika Maksymiliana Ciężkiego autorstwa Arlety Eiben, który znajduje się przed parkiem jego imienia.
W 2016 roku w parku im. Maksymiliana Ciężkiego ustawiono drewniane rzeźby wykonane w ramach organizowanego w Szamotułach od 2011 roku wielkiego pleneru rzeźbiarskiego, który kontynuuje tradycje szamotulskich plenerów rzeźbiarskich z lat 70. Co roku impreza ma inny motyw przewodni, a rzeźby z niej ustawiane są w innej części miasta. W 2016 roku motywem przewodnim były bajki.
WACŁAW Z SZAMOTUŁ
Wacław z Szamotuł, także Wacław Szamotulski, Szamotulczyk (ur. ok. 1524 w Szamotułach, zm. ok. 1560 prawdopodobnie w Pińczowie) – polski kompozytor i poeat, człowiek renesansu, uważany za najwybitniejszego polskiego kompozytora przed Chopinem, a przynajmniej za jednego z najwybitniejszych polskich kompozytorów epoki odrodzenia.
Uczył się początkowo w Collegium Lubranscianum w Poznaniu, a od 1538 studiował na Akademii Krakowskiej. Między 1545 a 1547 pełnił funkcję sekretarza u kasztelana trockiego Hieronima Chodkiweicza, a od 6 maja 1547 do listopada 1555 był zatrudniony jako compositor cantus króla Zygmunta Augusta w Krakowie. Ok. 1550 nawiązał przyjaźń z kompozytorem Cyprianem Bazylikiem oraz poetą Andrzejem Trzecieskim (do którego tekstów napisał kilka pieśni). Od listopada 1555 prawdopodobnie do śmierci pracował w wileńskiej kapeli dworskiej księcia Mikołaja Radziwiłła. Zmarł około roku1560.
Pisywał wielogłosowe utwory religijne i świeckie do tekstów polskich i łacińskich, m.in. Mikołaja Reja, Andrzeja Trzecieskiego i Jakuba z Iłży. Do naszych czasów przetrwało tylko kilka jego utworów: trzy łacińskie motety (gatunek muzyczny, wokalny a capella lub wokalno-instrumentalny), 4 polskie pieśni, 4 polskie psalmy (wszystkie czterogłosowe) oraz kilka utworów jednogłosowych. Jego pieśni polskie stanowią realizację ideałów reformacji w muzyce (rezygnacja z łaciny na rzecz języka narodowego, prostsza rytmika głosów w kompozycjach wielogłosowych zwiększająca czytelność tekstu, większy procent utworów o charakterze bardziej świeckim, przeznaczonych do wykonywania przez niezawodowych muzyków). Wiadomo też, iż zajmował się poezją polską i łacińską.
Pomnik
Pomnik Wacława z Szamotuł w Szamotułach to, o ile wiadomo, jedyny w Polsce i na świecie monument poświęcony temu kompozytorowi. Został on odsłonięty 13 lipca 1947 r. Rok ten wybrano dlatego, że obchodzono wówczas 375. rocznicę śmierci Wacława i 400. rocznicę powołania go na stanowisko nadwornego kompozytora Kapeli Królewskiej na Wawelu.
Pomnik powstał z inicjatywy funkcjonującego wówczas w Szamotułach Towarzystwa Miłośników Sztuki i Pięknej Książki. Obelisk postawił miejscowy kamieniarz, Marian Kołakowski, według projektu prof. Bazylego Wojtowicza i Czesława Woźniaka – znakomitych artystów rzeźbiarzy.
Wykonany z piaskowca pomnik okazał się bardzo wrażliwy na aurę, dlatego stosunkowo szybko zaczął ulegać zniszczeniu. Zdobiące go płaskorzeźby pokryły się zielonym nalotem, a następnie sczerniały. Trudno było ustalić, co przedstawiają. Także umieszczony na czołowej stronie pomnika napis stracił na wyrazistości. Z tego powodu działacze Towarzystwa Kultury Ziemi Szamotulskiej wyszli z inicjatywą odnowienia pomnika i po wielu latach dopięli celu. W roku 2013 zrealizowano gruntowne odnowienie pomnika.
Pomnik ma formę czworokątnego obelisku z płyt wykonanych z piaskowca. Całość wieńczy metalowy, stylizowany instrument – lira, powszechnie rozpoznawalny symbol muzyczny, który już z daleka informuje przechodniów że mijany pomnik ma związek z muzyką. Na górnej części ścian obelisku umieszczono cztery płaskorzeźby o tematyce nawiązującej do muzyki, którą komponował Wacław z Szamotuł:
- Postać Dawida z harfą, umieszczona na płycie czołowej, podkreśla religijny charakter zachowanej twórczości kompozytora. Bezpośrednio odnosi się również do faktu, że Wacław komponował muzykę do biblijnych psalmów, zgodnie z tradycją przypisywanym Dawidowi, królowi Izraela. Monarcha został ukazany dynamicznie, w ruchu. Harfę trzyma on w lewej dłoni, prawą rękę zaś kieruje w górę. Również w górę zwraca głowę. Wygląda tak, jakby prawą ręką właśnie przed chwilą szarpnął struny i teraz śpiewał z akompaniamentem wzbudzonego akordu.
- Płyty boczne stanowią kontynuację metafory Dawida psalmisty. Przedstawiają muzykujące postacie aniołów. Jednoznaczną identyfikację umożliwiają typowe anielskie atrybuty – skrzydła. Płaskorzeźba umieszczona z prawej strony płyty czołowej ukazuje anioła, który gra instrumencie dętym, prawdopodobnie na szałamai, używanej w epoce Wacława, a później zastąpionej obojem.
- Anioł wyrzeźbiony na lewej od czoła ścianie pomnika śpiewa. Uroczysta pozycja jego ciała przywodzi na myśl śpiew pochwalny „Alleluja”, kierowany bezpośrednio do Boga. Anioł ten trzyma w ręce zagadkowy przedmiot. Nie jest to jednak instrument muzyczny, a raczej zbiór nut. Oba anioły (zarówno ten z lewej, jak i ten prawej strony) niejako wtórują śpiewającemu Dawidowi.
- Z tyłu pomnika, czyli po przeciwległej stronie płaskorzeźby z Dawidem, autorzy wyrzeźbili postać, która słucha. Odziany w długą szatę mężczyzna trzyma w prawej dłoni pergaminowy zwój, a lewą rękę przytyka do ucha. Można przyjąć, w kontekście całości, że jest to kompozytor, który słucha muzyki wykonywanej przez anioły i Dawida, aby za chwilę przenieść zapis tych niebiańskich dźwięków na papirus, który trzyma w prawej dłoni. Jest to więc sam Wacław i źródło jego natchnienia – biblijna Księga Psalmów. Rysy twarzy kompozytora pochodzą prawdopodobnie z wyobraźni samych rzeźbiarzy. Nie znamy portretów Wacława z Szamotuł pochodzących z czasów jego życia. Jedyny jego wizerunek zachował się z wieku XIX.
Warto zobaczyć w pobliżu
Budynek Poczty Polskiej – zbudowany na przełomie XIX i XX wieku w stylu neogotckim z czerwonej cegły, znajduje się naprzeciwko parku im. Maksymiliana Ciężkiego. W centralnym miejscu na elewacji widnieje płaskorzeźba orła białego.
Kino studyjne „Halszka” – znajduje się obok Poczty, małe kino, które w latach 60 i 70 odwiedziło wiele znamienitych postaci polskiej sceny filmowej, w tym: Stanisław Mikulski, Wacław Kowalski i Alina Janowska, a także Roman Wilhelmi i Jerzy Duszyński. W 2012 roku od maja do grudnia kino odwiedziło 23 tysiące widzów.
Kościół i klasztor reformatów w Szamotułach
W latach 1324-1513, w miejscu gdzie współcześnie znajduje się kościół, funkcjonował murowany zamek należący do możnego rodu dziedziców Świdwa – Szamotulskich, dlatego miejsce to nosi nazwę etnograficzną: Świdlin. W latach 1514-1674 dziedzicami tego zamku i włości byli: Górkowie, Rokossowscy, Kostkowie i Łąccy. To właśnie Jan Korzbok Łącki sprowadził do Szamotuł zakonników, prawdopodobnie w 1675 r. Kościół został przebudowany z dawnego zamku Świdwów. W 1682 r. poświęcono klasztor i kościół, w którym chowano okoliczną szlachtę. Konsekracja kościoła odbyła się dnia 26 kwietnia 1699 r. a dokonał jej ks. Hieronim Wierzbowski, biskup fesseński. W 1839 r., wprowadzone ustawy kasacyjne zaborców zlikwidowały zakony, wówczas zabudowania klasztorne w Szamotułach przeznaczono na szkołę miejską, później na cele wojskowe, natomiast kościół służył do celów pomocniczych kościoła parafialnego pokolegiackiego w Szamotułach. W czasie pierwszej wojny światowej odprawiano w nim nabożeństwa dla wojska, a w okresie międzywojennym dla młodzieży. W latach: 1939-45 Niemcy zabudowania poklasztorne wykorzystywali na magazyny wojskowe, natomiast po wojnie przeznaczono je na mieszkania. Kościół był nieczynny aż do 1962 r., dopiero w 1963 r. uruchomiony jako kościół szkolny dla młodzieży. W 1972 r. utworzono tu parafię. W 2020 r. po 181 latach nieobecności do Szamotuł powrócili franciszkanie. Uroczyste wprowadzenie Braci Mniejszych do Parafii pw. Świętego Krzyża miało miejsce podczas Mszy Świętej 1 sierpnia 2020 r.
Przy kościele znajduje się metalowa dzwonnica, na której zawieszone są cztery dzwony, między innymi: Miłosierdzia Bożego, Królowej Polski i Jana Pawła II. Przy klasztorze od strony ulicy Franciszkańskiej znajduje się kamienna grota z 1962 roku z płytą spiżową - upamiętniająca egzekucję z 13 grudnia 1939 r., którą dokonały jednostki Gestapo i SS Schupo, 10 polskich rolników i rzemieślników w odwecie za zabójstwo niemieckiego żołnierza. Zamordowanych pochowano na miejscowym cmentarzu parafialnym.
INFORMACJA
Żeby zobaczyć powyższe zabytki trzeba przejść spacerem wzdłuż rzeki Samy ok. 100m od miejsca ukrycia kesza.