Etymologie
De kerktoren van Oud-Leusden
Stadsappartementen en winkels in winkelcentrum De Nieuwe Biezenkamp
Al in het jaar 777 werd in een bisschoppelijke oorkonde de naam Villa Lisiduna genoemd voor het huidige Oud-Leusden
De naam zou net als het Belgische Lesdain en de Franse plaatsjes Lesdain en Lesdins afgeleid zijn van het Latijnse Ledinium, Lesdinium, Lusdinium of Lisdinum. Jan de Vrues had zijn twijfels over deze etymologie, terwijl Berkel en Samplonius kozen voor de verklaring loos-, lis- of lies- en -duinen.
Geschiedenis
De oudste archeologische vondsten in de huidige gemeente dateren uit de vroege steentijd. Zo is er op de Leusderheide een 50.000 tot 30.000 jaar oude bladspits gevonden die als speerpunt werd gebruikt. De eerste vaste bewoning kwam vanaf de bronstijd, dit blijkt uit de grafheuvels die zijn ontdekt bij Oud-Leusden en op de Leusderhei. Hier waren enkele nederzettingen van boeren die worden gedateerd rond 1600 voor Christus.
n de Romijnse tijd werd het gebied opnieuw bewoond. Rond 300 na Christus werd een kleine wachttoren gebouwd waarvan de funderingen zijn teruggevonden. Vanaf begin vierde eeuw lijkt het weer enige tijd onbewoond zijn geweest. In de tweede helft van de zesde eeuw begon de geschiedenis van het huidige dorp, in de buurtschap Oud-Leusden aan de zuidwestkant van Amersfoort. Tijdens opgravingen in de jaren tachtig worden zowel de nederzetting als het bijbehorende grafveld tijdens opgravingen teruggevonden. In het jaar 777 verschijnt het voor het eerst in de geschreven bronnen als Lisiduna. Dit vormde het centrum van een domein dat in handen was van graaf Wigger, maar dat jaar door Karel de Groote aan de Sint-Maartenskerk in Utrecht werd geschonken.
Vanaf de achtste eeuw groeide het dorp Oud-Leusden. De economie van het dorp rustte voornamelijk op landbouw, ijzerproductie en verzorging, als centrum van een grote parochie. De teruggang begon waarschijnlijk in het begin van de dertiende eeuw, toen de parochie kromp en de productie van ijzer onder druk kwam te staan. Het economische zwaartepunt van de regio verschoof zich naar het oosten van het gebied (onder meer richting het centrum van de huidige gemeente)
In de zeventiende eeuw maakte de teelt van tabak een snelle groei door, dat in het gebied van de huidige gemeente rond 1700 haar hoogtepunt bereikte. Het gebied was hier goed geschikt voor, onder andere dankzij het gunstige klimaat, de gunstige bodem en goede verbindingen met belangrijke centra voor de handel en bewerking van tabak: Nijkerk, Amersfoort en Wageningen. In de achttiende eeuw werd, dankzij de groeiende prijzen, echter weer gedeeltelijk overgegaan op graan. Sinds de negentiende eeuw zou de teelt van tabak niet meer van belang zijn geweest.
De Dodeweg verbond het dorp Leusbroek met de kerk en begraafplaats in Oud-Leusden. Daar staat nog een kerktoren uit de 13e of 14e eeuw die zichtbaar is vanaf de A28en tevens de Europese weg 30. De bijbehorende kerk is rond 1827 gesloopt. Het zwaartepunt van Leusden was veel oostelijker komen te liggen en de nieuwe kerk, een zogenaamde Waterstaatkerk, werd gebouwd bij de buurtschap Bavoort aan de (indertijd nieuwe) weg van Amersfoort naar Arnhem, de huidige N226. Dit kerkje is nog altijd in gebruik in wat nu Leusden-Zuid heet.
Tot de negentiende eeuw bleef Leusden een volledig landelijk gebied. In de loop van de negentiende en in de twintigste eeuw ontstonden pas echte woonkernen. In Hamersveld vond dit voornamelijk plaats bij het gemeentehuis en de kerk, in Leusbroek in de omgeving van de Dorpskerk.
Na de Tweede Wereldoorlog
De gemeente Leusden kreeg in 1951 zijn wapen toegekend. In 1969 fuseerde het met Stoutenburg (waar destijds ook Achterveld onder viel) tot zijn huidige vorm. De oorspronkelijke gemeente Leusden bestond daarvoor uit twee kleine dorpen, Leusbroek en Hamersveld, die in de jaren zestig resp. zeventig van de 20e eeuw grote uitbreidingen ondergingen en werden omgedoopt in Leusden-Zuid en Leusden-Centrum (later Leusden zonder meer). Pas sinds die tijd komt het huidige Leusden als plaats op de kaart voor. Nadat in 1959 de eerste grote uitbreidingen kwamen, begon de gemeente gaandeweg meer te groeien. Hoewel de provincie bezwaren had tegen de bouw van woningen ten oosten van het Valleikanaal, verscheen er in 1968 een bijgesteld structuurplan, waarbij uitgegaan werd van ruim 46.000 inwoners in het jaar 2000. Deze uitbreidingen stuitte sinds de jaren zeventig steeds meer op kritiek. Lokale actiegroepen zoals KNAL-Groen en het Comité Milieuzorg Leusden zagen nadelen in de sterke suburbanisatie van de gemeente. Deze moest uiteindelijk onder meer vanwege lokale druk haar structuurplan van 1973 intrekken nadat protesten nationale aandacht kreeg. Volgens het nieuwe bestemingsplan, uit 1977, zou de gemeente groeien tot 18.500 inwoners in 1985.
Ook de bouw van de nieuwbouwwijk de Tabaksteeg in 2006, was niet onomstreden. Hoewel de provincie het aanvankelijk niet wilde, werd deze wijk gebouwd in het gebied bij Leusden-Zuid, de zogeheten Pon-driehoek. Toen dit werd goedgekeurd, werd door het gemeentebestuur aanvankelijk ingezet op een omstreden maximum van 800 woningen. Na veel overleg werden dit er 905, waarvan dertig procent sociale woningbouw.
Leusden vierde op 8 juni 1977 haar 1200-jarig bestaan. Ter gelegenheid hiervan had de rijksmunt in Utrecht die dag de denarii opnieuw geslagen.
Leusden is in 2017 uitgekozen tot beste wandelgemeente van Nederland van het jaar.
Overige kernen
Behalve de plaats Leusden zelf, omvat de gelijknamige gemeente de dorpen Achterveld, Leusden-zuid en Stoutenburg, en een aantal buurtschappen, onder andere Oud-leusden, De Ruif, Den Treek, Jannendorp, Snorrenhoef, Musschendorp en Asschat.
De plaats Leusden heeft ongeveer 29.200 inwoners, Leusden-Zuid was eerst een zelfstandig dorp, maar door de bouw van de wijk de Tabaksteeg is het dorp bijna aan Leusden vastgegroeid. Leusden voldoet aan de statistische criteria van een kleine stad.
Geografie
Leusden ligt deels in de Gelderse
Leusden ligt deels in de Gelderse Vallei en deels op de Utrechtse Heuvelrug. Dit laatste deel omvat de Lrusderheide, grotendeels militair terrein, en het landgoed Den Treek. Leusdens groene uitstraling heeft in 1999 geleid tot de eerste prijs in de categorie groenste stad van Nederland, georganiseerd door de Nederlandse tak van de Entente Florale. Het jaar erna bereikte men Europees de 2e plaats in dezelfde wedstrijd.
Aan de oostzijde van Leusden ligt de Grebbeliniedijk langs het Valleikanaal. Deze herbergt resten uit de Tweede weereldorlog, zoals bunkers, een tank-kering bij de Asschatterkeerkade. Over de liniedijk ligt een wandeltraject. Ook stromen er meerdere beken door Leusden waaronder de Heiligenbergerbeek, Barneveldse beek, Modderbeek en de Moorsterbeek.
Leusden is al van verre zichtbaar door de KPN-tv mast aan de Lockhorsterweg bij de afslag Leusden-Zuid. Deze mast heeft een hoogte van 127,4 meter.
Door de gemeente lopen 5 klompenpaden: het Dashorsterpad, het Schutpad, het Snorrenhoefpad, het Stoutenburgerpad en het Termatenpad.
Landgoederen en natuurgebieden
Aan de randen van Leusden ligt een aantal landgoederen met grotere landhuizen die veelal in gebruik zijn als kantoren. Voorbeelden zijn de landgoederen Stoutenburg, Den treek-Henschoten, Leusderend, Lockhorst (waar zich tevens het Lockhorsterbos bevindt), De Boom en Heiligenberg.
De natuurgebieden zijn Bloeidaal, de Schammer, Leusderheide en Groot Zandbrink. Het ecoduct Treeker Wissel vervindt de Leusderheide met het landgoed Den Treek-Henschoten.
Bezienswaardigheden
- St Jozefkerk in Leusden, een Rooms-Katolieke kerk die dateert uit 1841
- Sint-Jozefkerk in Achterveld, een eveneens Rooms-katholieke kerk uit 1933
- Boerderij Nieuw Langebeek, tegen de openbare bibliotheek, die dateert uit 1878
- Scrum, een kunstwerk uit 1987 bij de Kooikersgracht in Winkelcentrum de Hamershof
- Landhuis Heiligenberg, gebouwd rond 1815 door Ernst Louis van Hardenbroek
- Heiligenbergerweg 3, koetshuis dat tussen 1850 en 1900 werd gebouwd
- Duiventil aan het Zwanenwater op de buitenplaats van De Heiligenberg, dateert uit ongeveer 1827-1837
- Fabrieksgebouw Coöperatieve Handelsvereniging Leusden & Omgeving (Hamersveldseweg 138), dateert uit 1929
- Grebbeliniedijk Noord- en oostrand Leusden. Met veel oorlogsbunkers. Dateert uit 1935-1945
- Asschatterkeerkade nabij de Hagenouwselaan, tankeropstelling in de dijk, dateert uit 1940-1945
- Kerktoren van Oud-Leusden, Vlooswijkerweg, die dateert uit rond 1300
- Dordskerk Leusden-Zuid, Arnhemseweg, die dateert uit 1828.
Let op vergeet het codewoord niet te noteren.
Een eervolle meding aan Rallyduif voor zijn hulp en het beschikbaar stellen van de cache container