Dymiące wulkany i pancerne potwory EarthCache

DYMIĄCE WULKANY I PANCERNE POTWORY

SMOKING VOLCANOES AND ARMORED MONSTERS

Patrząc na skały (fig. 1) spróbujmy uruchomić naszą wyobraźnię i cofnąć się w czasie o „jedyne” 400 milionów lat – do okresu geologicznego nazywanego dewonem. Znajdujemy się na w płytkiej, przybrzeżnej strefie morza opływającego dawny kontynent Oldredu (zwany także Laurosją lub Eurameryką), w strefie zwrotnikowego, suchego klimatu. Spokojne fale przemieszczają piasek na dnie, tworząc struktury sedymentacyjne zwane zmarszczkami falowymi lub riplemarkami (fig. 2). Bardziej doświadczony geolog potrafi odczytać
z nich kierunek przepływu wody oraz wielkość i siłę falowania. Na dno zbiornika morskiego pomału opada pył wulkaniczny – pozostałość po niedawnej erupcji wulkanu. Tak było 400 milionów lat temu. A jak to miejsce wygląda obecnie?

W skarpie widoczne są grube warstwy jasnoszarych, twardych, kwarcytowych piaskowców dolnego dewonu. Budują one południowe skrzydło dużej jednostki tektonicznej – antyklinorium klimontowskiego, wchodzącego w skład wschodniej części masywu paleozoicznego Gór Świętokrzyskich. Miejscami w piaskowcu widoczne jest warstwowanie poziome i skośne.

Fig. 1. Odsłonięcie skał dolnego dewonu nad brzegiem Jeziora Korytnickiego zwanego zbiornikiem Chańcza. Fot. Anna Mader

Fig. 2. Powierzchnia ławicy piaskowca z ripplemarkami falowymi. Fot. Anna Mader

W dolnej części odsłonięcia przykuwa naszą uwagę kilkunastocentymetrowej grubości warstwa białej glinki tkwiąca między ławicami piaskowca (fig. 3). Jest to ił kaolinowy, zwany też glinką kaolinową, który powstał z przeobrażenia tufitów. Zarówno piaskowce, jak i ił kaolinowy reprezentują warstwy barczańskie, nazywane w starszej literaturze warstwami plakodermowymi. Dziś wiadomo, że nazwa ta jest niezbyt szczęśliwa, gdyż w piaskowcach tych dominują szczątki ostrakodermów i ryb fałdopłetwych a nie pancernych (plakodermów).

Fig. 3. Warstwa białego iłu kaolinowego miedzy ławicami piaskowca. Fot. Anna Mader

Wyżej opisane piaskowce powstały w strefie przybrzeżnej morza wczesnodewońskiego. Tufit natomiast jest ciekawą skałą, którą bardzo rzadko można spotkać w Górach Świętokrzyskich. Powstał on z pyłu wulkanicznego, który opadł na dno morza i tam uległ stwardnieniu (lityfikacji). Głównym składnikiem tufitu jest minerał ilasty – kaolinit. Działalność wulkaniczna we wczesnym dewonie związana była ze schyłkową fazą ruchów górotwórczych kaledońskich. Ruchy te, zapoczątkowane w późnym sylurze (ok. 420 mln lat temu), spowodowane były zderzeniem się dwóch starych kontynentów: Laurencji (Ameryka Północna) i Baltiki (Europa Wschodnia), w wyniku czego powstał nowy kontynent – Laurosja (Eurameryka). Same wulkany nie znajdowały na obszarze Gór Świętokrzyskich, a ich położenie jest trudne do ustalenia ze względu na fakt, że pyły wulkaniczne mogą być transportowe na duże, liczące tysiące kilometrów odległości.

Słowniczek:

• Antyklinorium – duża jednostka tektoniczna, obejmująca zespół fałdów, wyniesiona względem otoczenia.
• Ostrakodermy – wymarłe pancerne bezszczękowce przypominające kształtem ryby. Optimum ich rozwoju przypada na późny sylur-wczesny dewon. Ciało zwierząt pokrywał pancerz skórny a głowę i skrzela tarcza kostna.
• Plakodermy – wymarłe ryby pancerne zwane też tarczowcami, które żyły od późnego syluru do końca dewonu. Głowę oraz większą część tułowia osłaniał pancerz złożony z dużych płyt kostnych.

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania: 

1. Znajdź warstwę iłu kaolinowego i zrób jej zdjęcie.
2. Rozgryź niewielką ilość białej glinki i odpowiedz na pytanie, czy wyczuwasz w nim grubsze ziarenka.
3. Czy wulkany znajdowały się na obszarze Gór Świętokrzyskich? Jaka orogeneza była przyczyną ich aktywności?.

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.

Looking at the rocks (fig. 1), let's try to activate our imagination and go back in time by "only" 400 million years - to the geological period called Devonian. We are in a shallow, coastal zone of the sea surrounding Oldred continent (also known as or Euramerica), in a tropical, dry climate zone. Calm waves move the sand on the sea bottom, creating sedimentary structures called ripple marks (fig. 2). Volcanic ash - the remnants of a recent volcanic eruption - slowly sinks to the bottom of the sea basin. That was 400 million years ago. How does this place look now?

Thick layers of a lower Devonian light grey quartzite sandstones, with the ostracoderms and rhizopods remains, are visible in the scarp. They build the southern limb of a large tectonic unit - the Klimontów Anticlinorium. In the lower part of the exposure, between sandstone beds, our attention is drawn to a several-centimeter-thick layer of white clay (fig. 3). It is a kaolinite clay which was formed from the transformation of tuffites.

The sandstones were formed in the coastal zone of the Early Devonian Sea. Tuffite, on the other hand, is an interesting rock that is very rarely found in the Świętokrzyskie Mountains. It was formed from volcanic ash that fell to the bottom of the sea and hardened (lithified) there. The main component of tuffite is a clay mineral - kaolinite. Volcanic activity in the early Devonian was associated with the declining phase of the Caledonian orogenic movements. These movements, initiated in the late Silurian (about 420 million years ago), were caused by the collision of two old continents: Laurentia (North America) and Baltica (Eastern Europe), resulting in the formation of a new continent - Laurussia (Euramerica). The volcanoes themselves were not located in the Świętokrzyskie Mountains, and their location is difficult to determine due to the fact that volcanic ashes can be transported over thousands of kilometers.

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. Find the kaolin clay layer and take a picture of it.

2. Bite a small amount of kaolin clay and answer the question if you can taste any coarser grains.

3. Were volcanoes located in the Świętokrzyskie Mountains? What orogenesis was the cause of their activity.

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Dzik J., 1997. Dzieje życia na Ziemi. PWN, Warszawa.
2. Gradziński R., Kostecka A., Radomski A., Unrug R., 1986. Zarys sedymentologii. Wyd. Geol., Warszawa.
3. Mizerski W., 2015. Geologia kontynentów. PWN, Warszawa.
4. Wróblewski T., Wróblewska E., 1996 – Góry Świętokrzyskie. Mapa geologiczno-krajoznawcza. 1:200 000. Wyd. Kart. Pol. Agencji Ekolog., Warszawa.

Grafika w tle / Background graphics: Volcano, Pixabay.com