PLANETARY GEOLOGY ON EARTH: KRATER
PLANETARY GEOLOGY ON EARTH: CRATER
IMPAKT!
ZZZZSSsssssszszsz... BUM!!! Choć ciężko w to uwierzyć, co rok spada na Ziemię około 19 tys. meteorytów (fig. 1). W całej historii naszej planety było ich dużo więcej. Jednak dopiero w ciągu ostatnich dekad procesy geologiczne związane z impaktami meteorytów (impact cratering) uznane zostały za jedne z najpowszechniejszych w naszym Układzie Słonecznym. Wystarczy tylko spojrzeć na powierzchnię Merkurego, Wenus, Marsa czy Księżyca – naznaczone są licznymi kraterami uderzeniowymi. Na Ziemi jest ich znacznie mniej. Różnica ta wynika z nieustannie działających tu procesów tektonicznych, erozji i sedymentacji, które skutecznie niszczą bądź maskują struktury impaktowe. Większość ze znanych nam to obiekty duże (średnica powyżej 1 km) i stosunkowo stare (wiek powyżej 1 mln lat). Jak do tej pory tych mniejszych (średnica poniżej 1 km) opisano około 25. Są to m.in. kratery w Estonii, Kanadzie, Peru i w... POLSCE!
NA MARSIE I W MORASKU
Victoria to krater uderzeniowy na powierzchni Marsa o średnicy 730 m (fig. 2), badany w latach 2006-2008 przez łazik Opportunity. Podobną genezę mają jego mniejsze odpowiedniki – zagłębienia o średnicy do 90 m (maksymalnie, krater A), występujące w okolicy wsi Morasko, w granicach administracyjnych Poznania. Uważa się je za ślady największego udokumentowanego deszczu meteorytów żelaznych w Europie Środkowej. Spadł on około 5 tys. lat temu. Obecność pozaziemskiego materiału metalicznego i morfologiczne skutki jego upadku sprawiają, że Morasko jest jednym z zaledwie kilkunastu tego typu miejsc na Ziemi.
Fig. 1. Zdjęcie meteoru z dnia 17 XI 2009 r. (źródło: https://commons.wikimedia.org)
Fig. 2. Marsjański krater uderzeniowy Victoria – widziany od góry (źródło: https://spl.wikipedia.org)
KRATER KRATEROWI NIERÓWNY
Kratery mogą być dwojakiego rodzaju: wybuchowe i uderzeniowe. Te pierwsze powstają, gdy energia uderzenia jest tak duża, że następuje eksplozja, w wyniku której meteoryt zostaje zniszczony. Uderzeniowe to półkoliste zagłębienia (fig. 3, 4) uformowane przez meteoryt wbijający się w ziemię. Dzielimy je na trzy podstawowe typy: proste, złożone i wielopierścieniowe. I tu zaczyna się Twoje zadanie. W Morasku zobaczysz to, co jest też na Marsie, ale.... Spokojnie! Czekająca Cię misja jest łatwiejsza niż myślisz.
Fig. 3. Marsjański krater uderzeniowy Victoria (źródło: https://spl.wikipedia.org)
Fig. 4. Jeden z kraterów uderzeniowych w Morasku (źródło: http://wikimapia.org)
SŁOWNIK „GEOLOGICZNO-POLSKI”:
KRATER PROSTY
Przyjmuje formę zagłębień w kształcie misy. Jego modyfikacje polegają na zapadnięciu się ścian krateru oraz redepozycji (przeniesienie i ponowne osadzenie) materiału skalnego wyrzuconego z krateru.
KRATER WIELOPIERŚCIENIOWY
Ma od kilkuset nawet do kilku tysięcy kilometrów średnicy. W przeciwieństwie do kraterów prostych i złożonych struktury te przyjmują wygląd wzajemnie okalających się pierścieni, z których największy jest ogniwem zewnętrznym, zaś mniejsze wewnętrznymi.
KRATER ZŁOŻONY
Charakteryzuje się płaskim dnem i wypiętrzeniem jego centralnej części. W fazie modyfikacji skały na obrzeżeniu krateru zapadają się do środka wzdłuż powstałych pęknięć tworząc tarasy.
METEORYT ŻELAZNY
Rodzaj meteorytu zbudowanego z metalicznego żelaza o dużej zawartości niklu.
MORFOLOGIA
W znaczeniu – rzeźba terenu to ukształtowanie powierzchni Ziemi powstałe w wyniku oddziaływania procesów wewnętrznych (np. trzęsienia ziemi, wulkanizm, plutonizm) i zewnętrznych (np. wietrzenie, erozja, denudacja, upadki ciał niebieskich), jak też w skutek działalności człowieka.
Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania:
1. Podane koordynaty doprowadziły Cię do punktu startowego. Przed Tobą spacer po Rezerwacie „Meteoryt Morasko”. Przyjrzyj się dokładnie napotkanym kraterom impaktowym. Do jakiego typu je zaliczysz? W udzieleniu prawidłowej odpowiedzi pomogą informacje zawarte w opisie kesza.
2. Podaj średnicę największego z kraterów impaktowych widocznych w rezerwacie.
3. Morasko – namiastka Marsa! Miejsce jedyne w swoim rodzaju! Na całej Ziemi spotkasz podobnych zaledwie kilkanaście! Już tylko to wystarczy, żeby pstryknąć tu sobie (lub osobistemu drewniakowi, swojemu odbiornikowi GPS, charakterystycznemu gadżetowi) pamiątkowe zdjęcie z jednym z kraterów w tle! Koniecznie wstaw je później do komentarza.
UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
IMPACT!
ZZZZSSsssssszszsz... BOOM!!! Although it is hard to believe, about 19 thousand meteorites fall to Earth every year (fig. 1). Throughout the history of our planet, there have been many more of them. However, only in the last decades the geological processes associated with impact cratering have been recognized as one of the most common in our Solar System. You only need to look at the surface of Mercury, Venus, Mars or the Moon - they are marked by numerous impact craters. There are much fewer of them on Earth. This difference results from the constantly operating tectonic processes, erosion and sedimentation, which effectively destroy or mask the impact structures. Most of the known objects are large (over 1 km in diameter) and relatively old (over 1 million years old). So far, about 25 of the smaller ones (diameter less than 1 km) have been described, including craters in Estonia, Canada, Peru and... POLAND!
ON MARS AND IN MORASKO
Victoria is an impact crater on the surface of Mars with a diameter of 730 m (fig. 2), studied in 2006-2008 by the Opportunity rover. Its smaller counterparts have a similar origin - pits with a diameter of up to 90 m (maximum, crater A), occurring near the village of Morasko, within the administrative boundaries of Poznań. They are believed to be traces of the largest documented iron meteor shower in Central Europe. It fell about 5 thousand years ago. The presence of extraterrestrial metallic material and the morphological effects of its fall make Morasko one of only a dozen such places on Earth.
THE ONE CRATER IS NOT EQUAL TO ANOTHER
Craters can be of two types: explosive and impact craters. The former are formed when the impact energy is so high that an explosion occurs, as a result of which the meteorite is destroyed. Impacts are semicircular depressions (fig. 3, 4) formed by a meteorite hitting the ground. We divide them into three basic types: simple, complex and multi-ring. This is where your task begins. In Morask you will see what is also on Mars, but.... Relax! The mission ahead is easier than you think.
To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:
1. The given coordinates have led you to the starting point. A walk through the "Meteorite Morasko" Reserve is ahead of you. Take a close look at the impact craters you encounter. What type will you classify them as? The information in the listing will help in providing the correct answer.
2. What is the diameter of the largest impact crater visible in the reserve?
3. Morasko - a substitute for Mars! One of a kind place! You will meet only a dozen like this all over the Earth! This is enough to take a photo of yourself (or your personal wood geocoin, your GPS, a characteristic gadget) with one of the craters in the background! Be sure to include it in the log later.
WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
Literatura / References:
-
BRACHANIEC T., TYMIŃSKI Z., BROSZKIEWICZ A., 2014: Powstanie kraterów impaktowych i ich rodzaje. Acta Societatis Metheoriticae Polonorum, vol. 5, str. 30-46, Sosnowiec.
-
JANYSZEK S., PAWŁOWSKI A., JAGIELSKA-PAWŁOWSKA A., KEPEL A., 2000: Rezerwat „Meteoryt Morasko” – przyrodnicza perła Poznania. Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”, Poznań.
-
PILSKI A.S., 2014: Morasko – znaki zapytania. Meteoryt – kwartalnik dla miłośników meteorytów, 4, str. 6-7, Olsztyn.
-
SZCZUCIŃSKI w., MUSZYŃSKI A., 2020: Meteoryty, kratery uderzeniowe i inne ślady kosmicznej katastrofy w rejonie Moraska pod Poznaniem. Przegląd Geologiczny vol. 68, nr 8, str.637-644, Warszawa.
Grafika w tle: Krater uderzeniowy Victoria na Marsie, Pixabay.com
