SKAMIENIAŁA OAZA
FOSSILIZED OASIS
TAKIE TAM WYNURZENIE GEOLOGICZNE
Obiekt ten jest niewielki i niezbyt wyeksponowany w terenie, a jednak posiada wyjątkowe walory dydaktyczne i naukowe. Ma zaledwie 25 m długości, a jego wysokość dochodzi maksymalnie do 3 m (charakterystyczny, płaski ostaniec). Mowa o kopule trawertynowej w Laskach – fachowo zwanej wynurzeniem geologicznym – jedynej tego typu formie spotykanej w tym rejonie Polski (fig. 1, 2 ). Co ciekawe, skałkę tę śmiało można nazwać „skamieniałą oazą”. Powstała bowiem wskutek działalności dawnych źródeł artezyjskich położonych wśród pustynnych piasków. Podobne jak ten georelikty znajdziemy tylko w kilku miejscach na świecie: np. w Ganovicach i Besenowie (Słowacja) oraz na obszarze Mono Lake w Kalifornii (USA). Oto krótka opowieść o kalcycie, procesie kalcyfikacji, higrofilnych mszakach i wodach artezyjskich.
Fig. 1. Fragment kopuły trawertynowej (źródło: https://geotyda.pl)
Fig. 2. Wejście do jaskini rozwiniętej w skałce trawertynowej od strony południowej, fot. R. Świątkowski (źródło: https://www.polskieszlaki.pl)
TO, CZEGO NIE WIDAĆ
Kopułę podścielają plejstoceńskie piaski (fig. 3). Pokrywają one także jej południowy i wschodni fragment. Pod nimi stwierdzono kompleks utworów triasowych: w spągu piaskowce, nad nimi wapienie i dolomity, a w stropie iły. Budowa ta ma istotny wpływ na zaistnienie tutaj warunków artezyjskich. Warstwą napinającą są w tym przypadku utwory ilaste, które w podłożu skałki (na lokalnym zrębie) zostały zerodowane, co spowodowało, że piaski czwartorzędowe zalegają bezpośrednio na triasowych wapieniach i dolomitach. W ten sposób utworzyło się tzw. okno hydrogeologiczne, gdzie dochodziło do rozładowania ciśnień artezyjskich. Obecnie jednak, wskutek intensywnego drenażu górniczego, nastąpiło obniżenie zwierciadła wód podziemnych o kilkadziesiąt metrów.
Fig. 3. Uproszczony przekrój geologiczny (źródło: Gradziński M. i in., 2001)
KOPUŁA
Kopuła powstała w tym samym czasie, co większość węglanowych martwic Wyżyny Krakowskiej. Wyniki badań radiowęglowych pobranych z niej próbek wskazują, że formowała się od około 5700 do 9500 lat temu. Źródło, wokół którego narosła, zaczęło więc funkcjonować u schyłku plejstocenu i aktywnie działało do połowy holocenu. Miejsce to zasiedlane było przez higrofilne mszaki. Stąd główną masę kopuły stanowią trawertyny mchowe powstałe na skutek wytrącania kalcytu z wypływającej pod ciśnieniem wody wokół tkanek wspomnianych mszaków – proces kalcyfikacji muraw (fig. 4). W konsekwencji prowadziło to do jej rozrostu. Obserwując z bliska skałkę można zauważyć, że tworzący ją osad martwicowy jest wyraźnie zróżnicowany w swym wykształceniu na dwie odmiany: zbitą i masywną (trawertyn) oraz kruchą i porowatą (tuf wapienny). W oko wpadną nam również niewielkie skamieniałości – muszle żyjących tu niegdyś ślimaków (fig. 5), małży i rurkowate szczątki dawnych roślin. Tyle opisu – teraz czas na zadania!
Fig. 4. Trawertyny mchowe budujące kopułę (fot. M. Gradziński)
Fig. 5. Wybrane skamieniałości ślimaków znalezionych w trawertynie: A. Anisus spirobis, B. Succinea putris, C. Lymnea truncatula (źródło: Gradziński M. i in., 2001)
SŁOWNIK „GEOLOGICZNO-POLSKI”:
ARAGONIT
Minerał z gromady węglanów, odmiana kalcytu. Jego nazwa wiąże się z miejscem występowania – okolic miasta Molina de Aragón (Hiszpania).
CIŚNIENIE HYDROSTATYCZNE
Ciśnienie w spoczywającej cieczy znajdującej się w polu grawitacyjnym (na ciecz działa jednorodna siła masowa).
CZWARTORZĘD
Najmłodszy okres ery kenozoicznej, który zaczął się około 2,6 mln lat temu. Dzieli się na plejstocen i holocen.
DOLOMIT
Niemal monomineralna osadowa skała węglanowa, zbudowana głównie z minerału o tej samej nazwie.
EROZJA
Mechaniczne niszczenie skał, powierzchni terenu przez wodę, wiatr, słonce, siłę grawitacji i działalność organizmów żywych.
HIGROFILNY
Wilgotnolubny; żyjący i rozwijający się w miejscu wilgotnym.
HOLOCEN
Epoka geologiczna, która rozpoczęła się około 11 700 lat temu i trwa do dziś.
IŁOWIEC
Skała osadowa, zwięzła, zawierająca ponad 50% tzw. frakcji pelitowej o ziarnach poniżej 0,01 mm.
KALCYT
Minerał z gromady węglanów (węglan wapnia, CaCO3), bardzo rozpowszechniony w przyrodzie. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa calx, calcis – wapno (nawiązanie do zastosowania). Kryształy kalcytu przybierają bardzo różne postacie i są elementem wielu różnych skał.
MARTWICA
Osadowa skała wapienna lub krzemionkowa pochodzenia chemicznego. Powstaje przez wytrącanie węglanu wapnia lub krzemionki z wód źródlanych (gorących lub zimnych) pod wpływem gwałtownego spadku ciśnienia lub temperatury.
OKNO HYDROGEOLOGICZNE
Nieciągłość utworów nieprzepuszczalnych rozdzielających utwory przepuszczalne, zasilająca głębszy poziom wodonośny, najczęściej pochodzenia erozyjnego lub sedymentacyjnego.
PLEJSTOCEN
Starsza epoka czwartorzędu, trwająca ponad 2,5 miliona lat (od 2,58 mln do 11,7 tys. lat temu).
SEDYMENTACJA
Inaczej osadzanie. Gromadzenie się, pod wpływem siły ciężkości, materiałów niesionych przez wody płynące, lodowce, wiatr, rozpuszczonych lub zawieszonych w wodzie. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa sedimentum – osad.
SPĄG
Dolna powierzchnia ławicy, warstwy, pokładu, korytarza itp.
STROP
Górna powierzchnia ławicy, warstwy, pokładu, korytarza itp.
TRAWERTYN
Inaczej źródleniec to skała osadowa składająca się głównie z kalcytu i aragonitu, odmiana martwicy wapiennej.
TRIAS
Najstarszy okres ery mezozoicznej. Trwał od 251 do 200 milionów lat temu. Dzieli się na trzy epoki: trias późny, trias środkowy i trias wczesny.
WAPIEŃ
Skała osadowa (pochodzenia chemicznego lub organicznego) zbudowana z węglanu wapnia, głównie kalcytu (CaCO3).
WODY ARTEZYJSKIE
Wody podziemne występujące pod ciśnieniem hydrostatycznym, zdolne do samoczynnego wypływu na powierzchnię ze studni.
ŹRÓDŁO ARTEZYJSKIE
Inaczej źródło wstępujące to rodzaj źródła, do którego woda pochodzi z wód artezyjskich – dopływa z głębi ziemi z warstwy artezyjskiej pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego.
Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania:
1. Obejrzyj dokładnie skałę budującą kopułę. Który z przedstawionych poniżej opisów odpowiada jej stanowi rzeczywistemu? Wybierz prawidłową odpowiedź.
A: Północna część kopuły zbudowana jest ze zbitej, masywnej formy martwicy – trawertynu.
B: Północna część kopuły zbudowana jest z bardzo kruchej i porowatej odmiany martwicy – tzw. tufu wapiennego.
C: Jak zdecydowana większość ostańców kopuła zbudowana jest z jasnego wapienia gąbkowo-glonowego (biohermalnego).
2. Używając nomenklatury geologicznej podaj czas funkcjonowania źródła, wokół którego tworzyła się martwica w Laskach.
3. W obrębie skałki znajduje się również rozwinięta unikalna forma jaskini, której geneza związana jest przede wszystkim z procesami grawitacyjnej destrukcji kopuły trawertynowej. Jak widać mamy tu, oprócz „skamieniałej oazy”, kolejną geologiczną ciekawostkę. Zrób więc sobie pamiątkowe zdjęcie przy jednym z otworów wejściowych do podziemnych, martwicowych czeluści (lub Twojego odbiornika GPS, czy też osobistego „drewniaka”, ewentualnie wskazującej na wejście ręki). Wstaw je koniecznie do komentarza.
UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.
SUCH A GEOLOGICAL OUTCROP THERE
This facility is small and not very exposed in the field, and yet it has exceptional didactic and scientific values. It is only 25 m long, and its height reaches a maximum of 3 m (a characteristic, flat outlier). We are talking about the travertine dome in Laski - the only form of this type found in this region of Poland (fig. 1, 2). Interestingly, this rock can be safely called a "petrified oasis". It was created as a result of the activity of ancient artesian springs located among the desert sands. Georelicts similar to this can be found only in a few places in the world: e.g. in Ganovice and Besenova (Slovakia) and in the area of Mono Lake in California (USA). Here is a short story about calcite, the calcification process, hygrophilous bryophytes and artesian waters.
WHAT YOU CAN'T SEE
The dome is bedded with Pleistocene sands (fig. 3). They also cover its southern and eastern fragments. Below them, a complex of Triassic formations was found: sandstones at the bottom, limestones and dolomites above them, and clays at the top. In this way, the so-called hydrogeological window, where artesian pressures were released. Currently, however, as a result of intensive mining drainage, the groundwater table has been lowered by several dozen meters.
DOME
The dome was created at the same time as most of the calc-sinters of the Kraków Upland. The results of radiocarbon dating indicates that it formed from about 5,700 to 9,500 years ago. The spring around which it grew began to function at the end of the Pleistocene and was active until the middle of the Holocene. This place was inhabited by hygrophilous bryophytes. Hence, the main mass of the dome consists of moss travertines formed as a result of the precipitation of calcite from water flowing under pressure around the tissues of the bryophytes - the process of grassland calcification (fig. 4). As a consequence, it led to its growth. Observing the rock closely, it can be seen that the sinter sediment forming it is clearly differentiated into two types: compact and massive (travertine) and brittle and porous (limestone tuff). Small fossils will also catch our eye - shells of snails that used to live here (fig. 5), mussels and tubular remains of ancient plants. So much description - now it's time for tasks!
To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:
1. Examine the dome carefully. Which of the following descriptions corresponds to its actual state? Choose the correct answer.
A: The northern part of the dome is made of a compact, massive form of sinter - travertine.
B: The northern part of the dome is made of a very brittle and porous type of sinter - the so-called limestone tuff.
C: Like the vast majority of monadnocks, the dome is made of light spongy-algal (biohermal) limestone.
2. Using the geological nomenclature, give the time of operation of the spring around which the sinter was formed in Laski.
3. Within the rock there is also a developed unique form of a cave, the origin of which is primarily associated with the processes of gravitational destruction of the travertine dome. As you can see, we have here, apart from the "petrified oasis", another geological curiosity. Take a photo at one of the entrances to the underground depths and put it in the log.
WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
Literatura / References:
-
GRADZIŃSKI M., SZULC J., MOTYKA J., STWORZEWICZ E., TYC A., 2001: Travertine mound and cave in a village of Laski, Silesian-Cracow Upland. Annales Societatis Geologorum Poloniae, vol. 71, pp. 115-123, Kraków.
-
JAROSZEWSKI W., MARKS L., RADOMSKI A., 1985: Słownik geologii dynamicznej. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
-
POLONIUS A., 2008: Schronisko skalne w ostańcu martwicy wapiennej w Laskach. Przyroda Górnego Śląska, nr 53, str. 20, Katowice.
-
RYKA W., MALISZEWSKA A., 1982: Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
-
TYC A., 1996: Zjawiska krasowe w triasie śląskim- aktualny stan wiedzy. [W:] XXX Sympozjum Sekcji Speleologicznej Polskiego Towarzystwa Przyrodników, Kielce-Bocheniec, str. 39.
-
TYC A., POLONIUS A., 1998: Schronisko w ostańcu martwicy wapiennej w Laskach, Jaskinie (6) 13, listopad-grudzień, str. 6-7, Kraków.
Grafika w tle: Palma, pixabay.com
