Ten gips Cię zaskoczy! EarthCache

TEN GIPS CIĘ ZASKOCZY!

GYPSUM SURPRISE

Na północ od miejscowości Gacki w przekopie drogi znajduje wyjątkowe i niezwykle imponujące odsłonięcie wielkokrystalicznych gipsów. Proponujemy zaparkować samochód przy wjeździe do dawnego kamieniołomu, gdzie wydobywano gipsy. Dziś jest to zbiornik wodny, w którym można powędkować i podziwiać połyskujące w słońcu gipsy w ścianie dawnego wyrobiska.

Przechodzimy do stanowiska przy drodze, gdzie odsłaniają się spektakularne, najdłuższe w Europie kryształy gipsu (uwodnionego siarczanu wapnia - CaSO₄ ∙ 2 H₂O). W odsłonięciu widoczne są dwa rodzaje gipsów: gipsy szklicowe po wchodniej stronie i gipsy szablaste po zachodniej stronie. Obie odmiany są od siebie oddzielone uskokiem (Fig. 1). Gipsy szablaste zawdzięczają swoją nazwę kształtowi kryształów, przypominającemu szablę. Natomiast przedmiotem naszej opowieści będą gipsy szklicowe.

Fig 1 Odsłonięcie gipsów w Gackach. Fot. Olczak-Dusseldorp I.

Jak powstały gipsy szklicowe?

Gipsy szklicowe tworzyły się w miocenie (okres geologiczny trwający około 5–23 milionów lat temu), w gorącym klimacie w dobrze natlenionej i stosunkowo płytkiej części rozległego zbiornika morskiego. Jego głębokość wynosiła od kilku do kilkunastu metrów, a wody przesycone były siarczanem wapnia. Ze względu na różnice gęstości wody te były rozdzielone na dwie warstwy (Fig. 2). Niżej znajdowały się „cięższe” silnie zasolone wody, natomiast powyżej „lekkie” słabo zasolone wody. Granicę między wodami o różnym stopniu zasolenia nazywa się pyknokliną. W pobliżu pyknokliny, z wody wytrącały się gipsy szklicowe o zrostach masywnych, natomiast w oddaleniu od tej granicy gipsy szklicowe o zrostach szkieletowych.

Fig.2 Środowisko powstawania gipsów szklicowych, Rys. Olczak-Dusseldorp, I., wg Bąbel M., 2015.

Kryształy w Gackach są niezwykle okazałe. Gdyby zachowały się w całości, to największy w odsłonięciu kryształ (3,5 m dł.) byłby jednym z dwóch największych rozpoznanych kryształów na świecie – wyprzedziłby go kryształ z Naica w Meksyku o długości 11,4 m.

Odsłonięcie gipsów w Gackach jest pomnikiem przyrody, dlatego przy obserwacji należy zachować szczególną ostrożność, nie niszczyć kryształów gipsu oraz nie używać młotka geologicznego.

Przedmioty potrzebne do zdobycia Earthcache'a:

Kompas

Aby zalogować EC musisz odwiedzić miejsce i przesłać odpowiedzi na pytania:

1. Kiedy powstawały gipsy, które odsłaniają się w Gackach?
2. W którą stronę świata zwrócone są kryształy gipsów szablastych?
3. Zadanie opcjonalne: spróbuj naszkicować odsłonięcie, przed którym stoisz. Możesz też zrobić sobie zdjęcie przy tych niezwykle okazałych gipsach.

UWAGA! Do zalogowania tej skrytki EarthCache wymagane jest wysłanie odpowiedzi do zadań przez profil PIG_PIB. Logować można po wysłaniu rozwiązań, nie czekając na wiadomość z naszej strony. Logi bez wysłanych odpowiedzi będą kasowane w ciągu 14 dni.

North of the Gacki village, in a road excavation, there is one of the most important outcrops of large-crystal gypsum. We suggest parking a car at the entrance to the former quarry where gypsum was mined. Today, it is a water reservoir where you can go fishing and admire gypsum glistening in the sun.

We walk to the outcrop by the road, where spectacular, the longest gypsum crystals (CaSO₄ ∙ 2 H₂O) in Europe are revealed. Two facies of selenite gypsum are visible in the exposure: ‘’szklica" gypsum on the eastern side and sabre gypsum on the western side (Fig. 1). Sabre gypsum owes its name to its sabre-like shape.

‘’Szklica” gypsum was formed in a hot climate in a well-oxygenated and relatively shallow part of a vast Miocene reservoir under a permanent cover of water saturated with calcium sulphate. The water in the reservoir were stratified due to differences in density (highly saline waters and low saline waters) (Fig. 2). Depending on the distance of the bottom (on which the gypsum crystallized) from the pycnocline (brine density limit), ‘’szklica” gypsum with massive or skeletal adhesions were formed.

‘’Szklica” gypsum was formed in the Miocene (about 5–23 million years ago), in a hot climate in a well-oxygenated and relatively shallow part of a vast marine reservoir. Its depth was from a few to several meters, and the waters were saturated with calcium sulphate. Due to differences in density, these waters were separated into two layers (Fig. 2). The "heavier" highly saline waters were located below, while the "light" slightly saline waters were located above. The boundary between waters of different salinity is called the pycnocline. In the vicinity of the pycnocline, ‘’szklica’’ gypsum with massive adhesions precipitated from the water, while in the distance from this border, ‘’szklica’’ gypsum with skeletal adhesions precipitated.

Crystals from this place are unique: they are giant, almost symmetrical adhesions, but not twins as previously thought. Nevertheless, the crystals in Gacki are extremely impressive. If they were preserved in their entirety, the largest crystal in the exposure (3.5 m long) would be one of the two largest recognized crystals in the world - it would be overtaken by the crystal from Naica in Mexico with a length of 11.4 m.

The outcrop of gypsum in Gacki is a natural monument, so you should be especially careful when observing – do not destroy the gypsum crystals and do not use a geological hammer.

Items needed:

Compass

To log the EC you need to visit the place and send answers to the questions:

1. When ‘’szklica" gypsum and sabre gypsum were formed?
2. In which direction of the world are saber gypsum crystals faced?
3. Optional task: try to sketch the exposure. You can also take a picture of yourself next to these extremely impressive gypsum crystals.

WARNING! To log this EC you have to send the answers to PIG_PIB profile. You can log after sending the answers, without waiting for our reply. Logs without answers will be deleted within 14 days!
 

Literatura / References:

1. Maciej Bąbel. Gipsy szklicowe i szablaste, początek sedymentacji ewaporatowej na Ponidziu. 6 Polska Konferencja Sedymentologiczna POKOS 6, 2016.
2. Maciej Bąbel. Wzrost kryształów a struktury sedymentacyjne gipsów szablastych (miocen, południowa polska). Przegląd geologicnzny, Vol 34, No 4, 1986.
3. Maciej Bąbel. Stanowisko 2. Gacki. Odsłonięcie uskoku oraz wielkokrystalicznych gipsów szklicowych, największy kryształ gipsu. 84 Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Naukowego, 2015.

Grafika w tle: Odsłonięcie gipsów w Gackach. Fot. Weronika Pratkowiecka.