Diaconessenhuis en Mariastichting
Toen wij in 2021 in de Hazepaterslaan kwamen wonen, hing er in de hal van ons appartementencomplex een foto van een grote uitslaande brand. Navraag bij een van onze buren leerde ons dat op de plaats van het appartementencomplex eerst het Diaconessenhuis had gestaan, een van de vier oorspronkelijke ziekenhuizen in Haarlem.
Deze achtergrond en het behalen van 1000 gevonden caches, gaven ons de inspiratie om zelf een multi-cache te maken over de geschiedenis en locaties van het oude Diaconessenhuis. Naast het Diaconessenhuis neemt deze cache u ook langs locaties van de Mariastichting, het van oorsprong katholieke ziekenhuis waarmee het Diaconessenhuis later is gefuseerd tot het Spaarne Ziekenhuis. Inmiddels zijn alle oorspronkelijke ziekenhuizen van Haarlem die rond 1900 bestonden (het Elisabeth Gasthuis, het Sint Johannes de Deoziekenhuis, de Mariastichting en het Diaconessenhuis) gefuseerd tot een ziekenhuisorganisatie: het huidige Spaarne Gasthuis.
De multi-cache is ongeveer 4 kilometer en biedt een mooie wandeling door het Florapark en de Kleine en Grote Hout. U kunt gratis parkeren op het Diaconessenplein, vlakbij het startpunt van de cache. Voor de achtergrondinformatie is gebruik gemaakt van het boek ‘Spaarne Ziekenhuis: van Diaconessenhuis en Mariastichting tot Spaarne Ziekenhuis’ van Hans Krol en Gerard Pley. De afbeeldingen komen uit de beeldbank van het Noord-Hollands Archief.
Het Diaconessenhuis
Het Diaconessenhuis is gesticht door Jonkvrouw Anna Teding van Berkhout. Zij werd geboren in een adellijke, welgestelde familie in Haarlem. Als ze op 36-jarige leeftijd mazelen krijgt en de ziekte overleeft, voelt zij zich geroepen om zich te wijden aan het verzorgen van zieken. Ze volgt een cursus ziekenverpleging van het Rode Kruis in Haarlem, bezoekt verschillende Diaconesseninstellingen in binnen- en buitenland en werkt als leerling-verpleegster in het Haagse stadsziekenhuis alvorens ze in het Haarlemse Elisabeth Gasthuis wordt aangesteld als regentes. Vanwege de toestanden die zij daar aantreft (weinig geschoold personeel en alleen aandacht voor particuliere patiënten), besluit zij haar geërfde huis in Bloemendaal op te geven en in plaats daarvan een huis aan de Nieuwe Gracht 90 in Haarlem te betrekken om patiënten op te nemen. Geïnspireerd door dominee en filantroop O.G. Heldring, besluit de Jonkvrouw ook epileptici op te nemen. In de tuin van haar woning laat ze een klein gebouwtje neerzetten voor maximaal acht vrouwelijke patiënten. Al snel wordt het gebouwtje te klein en worden de gebouwen ‘Bethesda’ en later ‘Sarepta’ in gebruik genomen, gelegen tussen de Hazepaterslaan en Meesterlottelaan.
Het huis aan de Nieuwe Gracht wordt na 13 jaar ook snel te klein en er wordt gezocht naar een terrein voor een groter ziekenhuis. Het oog valt op een stuk grond aan de Hazepaterslaan, nabij Bethesda-Sarepta. Het ziekenhuis wordt ontworpen door C.B. Posthumus Meyjes sr., die ook het stationsgebouw in Delft ontwierp.
Op 31 augustus 1887 wordt het Diaconessenhuis geopend en groeit daarna gestaag. Waar het ziekenhuis bij de opening 25 bedden heeft, is er in 1924 plaats voor 112 patiënten. Na verdere uitbreiding in 1928 stijgt de capaciteit tot 205 bedden.
Diaconessenhuis gezien vanaf het westen van de Hazepaterslaan, Brinio, Noord-Hollands Archief / 1094 - Collectie van prentbriefkaarten van Lou Braakman te Haarlem, 1943
Tijdens de 2de Wereldoorlog verplichten de nazi’s het ziekenhuis om te melden welke personen van Joodse afkomst zijn. Hier wordt geen gehoor aan gegeven. Ook wordt het volledige bestuur vervangen door een nazi-bestuur. Dit heeft echter als gevolg dat alle zusters, patiënten en ander personeel vertrekken. Het oude bestuur wordt vervolgens na een korte internering weer vrijgelaten.
Diaconessenhuis, J.P. Exel, Noord-Hollands Archief / 1094 – Collectie van prentbriefkaarten van Lou Braakman te Haarlem, 1939
Om aan de naoorlogse groeiende zorgvraag te kunnen voldoen, besluit het Diaconessenhuis om uit te breiden. In eerste instantie wordt gedacht aan uitbreiding door twee verdiepingen aan te brengen op de zuidvleugel of om het terrein van Bethesda-Sarepta te gaan gebruiken. In 1961 begint het bestuur ook te kijken naar de mogelijkheid van een geheel nieuw ziekenhuis in Heemstede, waar genoeg grond beschikbaar is. In oktober 1962 wordt uiteindelijk besloten om het Diaconessenhuis naar Heemstede te verhuizen. In de laatste week van juli 1973 verhuizen de patiënten naar het nieuwe ziekenhuis aan de Händellaan 2 te Heemstede.
Na de verhuizing staat het Diaconessenhuis leeg en op de lijst om gesloopt te worden. De avond voor de geplande ontruiming in 1985, vieren krakers een groot feest waarbij brand ontstaat (aangenomen wordt dat deze brand werd gesticht door de krakers).
Voorpagina Leidsch Dagblad | 1985 | 1 oktober 1985
Het pand is vervolgens gesloopt om plaats te maken voor woningbouw.
Afbraak van het Diaconessenhuis aan de Hazepaterslaan, Anoniem, Noord-Hollands Archief / 1100 - Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, 31602
N52 22.269 E 004 37.552. U staat hier voor de oude locatie van het Diaconessenhuis, waar na de sloop appartementencomplex ‘Buytenhout’ is gebouwd. U ziet op het gebouw zes zwarte huisnummerbordjes met in het groot nummer 28. Stapeltel alle zeven cijfers op het vijfde zwarte bordje (gezien v.l.n.r.). Dit is A.
Florakliniek
Florapark aan de zuidzijde, ziende naar het zuidoosten, Noord-Hollands Archief / 1100 - Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, 31547
De in 1885 in neo-renaissance stijl gebouwde villa aan Florapark 8 wordt in 1947 in gebruik genomen als kraamkliniek van het Diaconessenhuis. In 1974 wordt de Florakliniek gesloten.
N52 22.317 E 004 37.711. Aan de rechter hekpoort hangt een bordje met vier woorden. Stapeltel de woordwaarden van deze vier woorden. Dit is B.
De Mariastichting
Tegen het eind van de 19e eeuw besluit pastoor P.J. Thunissen dat er een nieuw katholiek ziekenhuis moet komen in Haarlem. In het St. Joannes de Deoziekenhuis worden alleen mannen verpleegd, waardoor katholieke vrouwen alleen in het St. Elisabeth Gasthuis of protestantse Diaconessenhuis terechtkunnen. Voor de locatie wordt gekozen voor een terrein gelegen in de Haarlemmerhout. Het gebouw wordt ontworpen door architect A.A.N. Bruning. Het ontwerp voor het ziekenhuis heeft meegedongen in een ontwerpwedstrijd voor het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis in Amsterdam.
Hoofdingang van de Mariastichting., Anoniem, Noord-Hollands Archief / 1100 - Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, 32635
Op 30 juni 1899 wordt de eerste patiënt opgenomen. Het ziekenhuis groeit snel. In 1905 stijgt het aantal opgenomen patiënten tot 726. Vanwege het succes van het ziekenhuis wordt in 1907 een nieuwe westvleugel in gebruik genomen, wederom ontworpen door architect Bruning. In 1908 wordt een lighal voor tbc-patiënten toegevoegd aan de oostvleugel.
In de loop der jaren koopt de Mariastichting verschillende huizen, gebouwen en grond rond het ziekenhuis op, vaak van buitenplaatsen die door rijke kooplieden waren gesticht. Zo worden in 1910 huize “Oud Crayenhorst” en “Sparenrust” gekocht.
Gezicht op het Zuider Buiten Spaarne te Haarlem met de buitenplaatsen Sparenrust en Vlietzorg. Vlietzorg en de daarbij behorende oranjerie bestaan nog steeds en liggen vlakbij het oude hoofdgebouw van de Mariastichting. Door A.L. Koster. - ca. 1910, Noord-Hollands Archief / 1100 - Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, 50939
In 1912 worden vijf kleine arbeiderswoningen aan de Kamperlaan gekocht voor toekomstige uitbreidingen van het ziekenhuis. Verder worden in 1921 en 1922 de koepel van “Huize Bellevue” en huize “Lindenhoek” aangekocht. Voor de directeurswoning wordt in 1923 villa Boshof gekocht. Deze villa is later het huis van schrijver Godfried Bomans. Als de villa in 1971 gesloopt wordt om toegang tot het nieuwe ziekenhuis te bieden, neemt Bomans de gevelsteen met de naam van de villa mee naar zijn huis in Bloemendaal (voorheen ‘Cottage Hill’ genaamd). De gevelsteen hangt daar nog.
Huize 'Boshof', aan de Kleine Houtweg. Godfried Bomans woonde hier in zijn jeugd, Noord-Hollands Archief / 1100 - Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, 32618
In 1929 volgt huize “Vredenburg”, waar later de rector van de Mariastichting woont. Inmiddels is ook een nieuwe oostvleugel aan het ziekenhuis toegevoegd.
Uiteindelijk worden de laatste arbeiderswoningen in 1933 aangekocht, waardoor de Mariastichting een ononderbroken terrein in bezit heeft tussen de Kamperlaan in het noorden, het Spaarne in het oosten en de Kleine Houtweg in het westen.
In de oorlogsjaren worden Joodse patiënten in de Mariastichting opgenomen om aan deportatie te ontkomen. De Mariastichting weigert Joodse namen vrij te geven. Naar schatting zijn hierdoor 85 Joden gered. Op 25 april 1945 is NSB leider Anton Mussert betrokken bij een verkeersongeval op het Houtplein. Dr. Van der Laan van de Mariastichting, die het ongeval ziet gebeuren, probeert Mussert naar het Elisabeth Gasthuis te brengen maar daar wordt gezegd dat er geen plaats is. Aldus wordt Mussert opgenomen in de Mariastichting. Al snel wordt de opname bekend bij de Binnenlandse Strijdkrachten en wordt een plan gemaakt om Mussert te ontvoeren. ’s Nachts opgetrommelde NSB-lijfwachten zorgen ervoor dat de actie moet worden afgeblazen.
Ondanks de financiële tekorten na de oorlog, wordt in 1949 het landhuis “Eindenhout” aan de Wagenweg gekocht om er een verpleegsterhuis van te maken. De gemeente Haarlem steekt hier een stokje voor door middel van een bouwverbod. Uiteindelijk is de buitenplaats in 1962 verkocht aan de gemeente Haarlem. De Mariastichting weet ook de hand te leggen op villa Uyt den Bosch aan de Spanjaardslaan. Eerst bedoeld om als verpleeghuis voor chronisch zieke ouderen te dienen, wordt vanwege ruimtegebrek in de Mariastichting besloten om de villa te gebruiken als kraamkliniek. De kraamkliniek wordt in 1958 geopend en telt 33 bedden.
Uiteindelijk begint men in 1965 aan een grote uitbreiding van het ziekenhuis. Een groot, modern ziekenhuis met tien verdiepingen wordt de blikvanger van het terrein van de Mariastichting. Het gebouw wordt op 6 oktober 1971 in gebruik genomen.
Mariastichting aan de Kleine Houtweg, hoek Kamperlaan, ziende naar het noordoosten, Noord-Hollands Archief / 1478 - Collectie van foto's en negatieven van Fotopersbureau De Boer te Haarlem, 5389
Het gebouw is in 2005 gesloopt. In 2009 is woontoren “De Hoge Hout” voltooid, met 20 verdiepingen de hoogste woontoren in Haarlem. Het oude hoofdgebouw is verbouwd tot appartementencomplex. Ook op het voormalige ziekenhuisterrein worden verschillende appartementencomplexen en woningen gebouwd. De straatnamen op het terrein van de Mariastichting verwijzen naar een aantal buitenplaatsen die aan het Spaarne hebben gestaan.
N 52 22.259 E 004 38.086. U staat hier voor het oude hoofgebouw van de Mariastichting. Er staan vier rood-witte paaltjes voor het gebouw. Op een van de paaltjes staat de naam van de maker van de paaltjes. Stapeltel de woordwaarde van het derde woord op het paaltje. Dit is C.
Ga nu via Tussenpunt A (N 52 22.214 E 004 38.109) over de Zorgvrijlaan en de Bellevuelaan naar het volgende Waypoint.
Lindenhout, Vredenburg, theekoepel van Bellevue en villa Boshof
Vredenburg aan de Kleine Houtweg stempel 1906, dr. Trenkler Co. Leipzig, Noord-Hollands Archief / 1094 - Collectie van prentbriefkaarten van Lou Braakman te Haarlem, 2307
Op bovenstaande prentbriefkaart ziet u Lindenhout, Vredenburg en de theekoepel van Bellevue. Het gebouw tussen Lindenhout en Vredenburg bestaat niet meer. Op het waypoint staat u ongeveer op de plaats waar villa Boshof moet hebben gestaan.
N 52 22.235 E 004 37.962. Stapeltel de cijfers rechtsboven op de achterkant van het transformatorstation. Dit is D.
Loop via Tussenpunt B (N 52 22.045 E 004 37.497) dwars door de Grote Hout naar het volgende Waypoint.
Uyt den Bosch en Eindenhout
Spanjaardslaan ziende vanaf de Wagenweg naar het oosten. Rechts Huize Uit den Bosch, Noord-Hollands Archief / 1334 - Beeldcollectie van de Historische Vereniging Haerlem te Haarlem, 1723
In 1956 koopt de Mariastichting villa Uyt den Bosch en bouwt het pand om tot kraamkliniek. Na bijna 2 jaar aan verbouwingswerkzaamheden, wordt de kliniek op 28 januari 1958 in gebruik genomen. Twee dagen later wordt de eerste baby geboren. In 1973 verhuist de kraamkliniek weer terug naar het hoofdgebouw van de Mariastichting. In de tijd dat de kraamkliniek in Uyt den Bosch was gevestigd, zijn er ongeveer 11.000 kinderen geboren. Tot 1986 is het villa nog gebruikt als opleidingsinstituut voor verpleegkundigen van het ziekenhuis.
De hofstede Eijndenhout / door P.J.Lutgers, Desguerrois en Co., [1837-1844], Noord-Hollands Archief / 1100 - Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, 41894
Het huis Eindenhout (ook wel bekend als ‘het huis met de beelden’) wordt in 1949 door 10 erfgenamen aan de Mariastichting verkocht. De Mariastichting wil er een verpleegsterhuis van maken, waar de gemeente Haarlem echter een stokje voor steekt door een bouwverbod op te leggen.
N 52 21.882 E 004 37.115. U heeft hier goed zicht op zowel Uyt den Bosch als Eindenhout. Rechts voor Eindenhout staat een donkergrijs elektriciteitskastje. Stapeltel de cijfers achter ‘VT’ op het kastje. Dit is E.
Groen en Hout
"Groen en Hout", Rusthuis der Diaconessen, Noord-Hollands Archief / 1094 - Collectie van prentbriefkaarten van Lou Braakman te Haarlem, 1906
N 52 22.164 E 004 37.559. De villa Groen en Hout diende als rusthuis voor gepensioneerde diaconessen. Voor het huis, links naast een grote steen, staat een klein grijs electriciteitskastje. Stapeltel de woordwaarde van de plaatsnaam op het kastje. Dit is F.
De eindlocatie van de cache is: N 52 22.(A-E)A(B+C-D) E 004 37.(C+D)(D+E)(C+F).