Ceske verzie dole
English version below
Cieszyńskie Żelazo
Ewangelicki Kościół Jezusowy w Cieszynie to jeden z sześciu tak zwanych Kościołów Łaski. Jego budowa ruszyła na początku XVIII wieku w dość turbulentnych czasach. Jest to jednak Earthcache, przedmiotem tego kesza będzie rzecz, na którą być może nie zwracamy uwagę przechodząc obok.
U podnóża kościoła znajduje się ciekawy dowód geologiczny na bogactwo ziemi cieszyńskiej. Plac wokół kościoła został pieczołowicie ułożony z prostych, zwykłych kamieni, które pochodzą z bezpośredniej okolicy Cieszyna. Kamienie te stały się z czasem nieoderwalną częścią kościoła i razem z kościołem podlegają ochronie zabytków. Te zwykłe górskie kamienie potrafią nam opowiedzieć dość ciekawą historię.
Rodzaje rud żelaza
W skorupie ziemskiej żelazo występuje w formie różnych rud żelaza. Minerał występujący w rudzie żelaza którą spotykamy w okolicy Cieszyna to syderyt. Kamienie lub skały w których występuje ten minerał nazywa się czasem sferosyderyt. Chociaż w literaturze fachowej częściej występuje nazwa syderyt i tak naprzemian syderyt jest nazwą minerału, skał, kamieni i zarazem nazwą rudy żelaza.
Syderyt to inaczej węglan żelaza o wzorze chemicznym FeCO3.
W poniższej tabeli przedstawione są najczęściej spotykane rodzaje rud żelaza. Hematyt i magnetyt to rudy bogate w żelazo, które dziś wydobywa się na świecie w ogromnych ilościach. Ze względów ekonomicznych rzadziej wydobywa się syderyt.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Szwajcaria, Austria, Kanada, USA, Australia
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Polska, Czechy, Niemcy, Austria, Rosja, Wielka Brytania, USA, Kanada
|
Historia wydobycia rudy żelaza w okolicy Cieszyna
Wydobycie rudy żelaza w okolicach Cieszyna ma dość długą historię. Być może miało już swój początek w czasach prehistorycznych. Źródła historyczne wskazują na to iż pierwszy ośrodek wydobycia rudy żelaza oraz jej przetwarzania powstał w Księstwie Cieszyńskim jeszcze w XVII wieku niedaleko Frydka, nad rzeką Ostrawicą w miejscowości Stare Hamry w roku 1638. Również pod Frydkiem, w roku 1723 w miejscowości Baszka istniał wysoki piec hutniczy a w okolicy tej miejscowości wtedy wydobywano rudę żelaza. Kilkadziesiąt lat później z inicjatywy habsburskiego Księcia Cieszyńskiego w 1772 roku nad Wisłą w Ustroniu powstała kuźnia. Wreszcie w 1837-38 wybudowano nad Olzą w Trzyńcu wielki piec. Rudę Żelaza wydobywano w kilkudziesięciu wioskach.
Oto lista najważniejszych miejscowości gdzie w połowie XIX wieku wydobywano rudę żelaza na potrzeby pieców hutniczych i kuźni w Baszce, Trzyńcu i Ustroniu:
Cisownica, Guty, Grodziszcz, Cierlicko, Końaków, Malenowice, Mistrzowice, Oldrzychowice, Orłova, Smilowice, Dolny Żuków, Bobrek, Hażlach, Kojkowice, Lipowiec, Dolna i Górna Leszna, Marklowice, Mazańcowice, Nydek, Puńców, Wędrynia, Wilamowice, Zamarski.
Również w samym mieście Cieszyn były miejsca gdzie wydobywano rudę żelaza!
W latach 1851-53 dla trzech głównych ośrodków hutniczych Księstwa Cieszyńskiego wydobyto następujące ilości rudy żelaza wyrażone w cetnarach:
Austriacki cetnar to około 56 kg.
Sferosyderyt lub syderyt nie był bogaty w zawartość żelaza. Dlatego jeszcze w XIX wieku zaprzestano jego wydobycie decydując się na import rudy zawierającej większą ilość żelaza. Rozwój transportu kolejowego umożliwił i ułatwił import rudy z innych regionów. Do zakładów w okolicach Cieszyna zaczęto dowozić rudę żelaza bogatszą w żelazo z terenów dzisiejszej Słowacji, wtedy Królestwa Węgierskiego.
Kamienie żelaziste - sferosyderyt u podnóża Kościoła Jezusowego
Na poniższym zdjęciu zobaczycie przykład jak wygląda sferosyderyt, ruda żelaza którą wydobywano w Księstwie Cieszynskim. Do dziś chodząc po szlakach górskich można czasem znaleźć te kamienie, wystarczy częściej i uważniej patrzeć pod nogi. My jednak mamy to szczęście, że możemy znaleźć te kamienie w samym Cieszynie.
Aby zalogować kesza musicie wykonać jedno zadanie na miejscu oraz odpowiedzieć na następujące pytania:
Zadanie:
Waszym zadaniem jest znalezienie kamienia żelazistego - sferosyderytu. Na placu przy Kościele Jezusowym jest ich co najmniej kilkanaście także nie powinniście mieć z tym problemu. Przesyłając odpowiedzi umieśćcie zdjęcie zrobione z bliska kamienia z jakimś obiektem który należy do was, aby było jasne, że udało się wam znaleźć odpowiedni kamień. Wskazówka: szukając odpowiedniego kamienia kierujcie się przykładem którego zdjęcie zostało umieszczone powyżej.
Pytania:
-
Jak nazywam się ruda żelaza która występuje w okolicach Cieszyna i jaki ma wzrór chemiczny minerał zawarty w tej rudzie?
-
Który ośrodek hutniczy był największym odbiorcą rudy żelaza oraz w sumie ile ton tego surowca odebrał w latach 1851-53?
-
Opisz własnymi słowami czym różni się kamień żelazisty - sferodyt od pozostałych kamieni, które są widoczna na placu.
Logując Earthcache umieść proszę zdjęcie, wystarczy, że na zdjęciu widoczny jest jakiś Twój obiekt, tak aby było jasne, że byliście na miejscu.
Źródła:
Janusz Spyra: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848. Starostwo Powiatowe w Cieszynie, Cieszyn 2012.
Wojciech Narębski: Z dziejów górnicstwa i hutnictwa w Karpatach fliszowych. Polska Akademia Nauk, 1965.
Bohuslav Stočes: Geschichte der Eisenwerke der Teschener Kammer, 1931.
Jindřich Chylík: Železářský průmysl na Těšínsku do r. 1905, Slezský sbornik 18/1950.
Těšínské železo
Evangelický kostel Ježíšův v Těšíně je jedním ze šesti tzv. kostelů milosti. Jeho stavba začala na počátku 18. století v dosti neklidné době. Vzhledem ke své historii a architektuře jde bezesporu o zajímavou stavbu. Jelikož se však jedná o Earthcache, bude předmětem této keše něco, čeho si při průchodu nemusíte všimnout.
Na úpatí kostela jsou zajímavé geologické doklady o bohatství Těšínské země, bohatství bývalého Těšínského knížectví. Náměstí kolem kostela bylo pečlivě vyloženo jednoduchými, obyčejnými kameny, které pocházejí z bezprostřední blízkosti Těšína. Postupem času se tyto kameny staly nedílnou součástí kostela a spolu s kostelem jsou chráněnými památkami. Tyto obyčejné horské kameny nám mohou vyprávět docela zajímavý příběh.
Druhy železné rudy
V zemské kůře se železo vyskytuje ve formě různých železných rud. Minerál nalezený v železné rudě poblíž Těšína je siderit. Kameny nebo horniny, ve kterých se tento minerál vyskytuje, se někdy nazývají sférosiderit. I když se v odborné literatuře častěji používá název siderit, siderit je také pojmenováním nerostu, hornin, kamenů a také pojmenováním železné rudy.
Siderit je uhličitan železa s chemickým vzorcem FeCO3.
Níže uvedená tabulka ukazuje nejčastější druhy železné rudy. Hematit a magnetit jsou rudy bohaté na železo, které se dnes těží v obrovském množství po celém světě. Z ekonomických důvodů se siderit těží méně často.
|
|
|
Obsah železa |
|
|
|
|
|
Švýcarsko, Rakousko, Kanada, USA, Austrálie |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Polsko, Česká republika, Německo, Rakousko, Rusko, Velká Británie, USA, Kanada
|
Historie těžby železné rudy v Těšínském knížectví
Těžba železné rudy v oblasti Těšínska má poměrně dlouhou historii. Možná to mělo svůj původ v pravěku. Historické prameny uvádějí, že první středisko těžby a zpracování železné rudy bylo založeno v Těšínském knížectví v 17. století u Frýdku, na řece Ostravici ve Starých Hamrech v roce 1638. Také u Frýdku, v roce 1723 ve městě Baška, zde byla vysoká hutní pec a v okolí tohoto města se těžila železná ruda. O několik desítek let později byla z iniciativy habsburského knížete z Těšína v roce 1772 založena kovárna na řece Visle v Ustroni. Nakonec byla v letech 1837-38 postavena vysoká pec na řece Olze v Třinci. Železná ruda se těžila v několika desítkách obcí v okolí Těšína.
Zde je seznam nejvýznamnějších měst, kde se v polovině 19. století těžila železná ruda pro hutní pece a kovárny v Bašce, Třinci a Ustroni:
Cisownica, Guty, Hradiště, Těrlicko, Koňákov, Malenovice, Mistřovice, Oldřichovice, Orlová, Smilovice, Dolní Žukov, Bobrek, Hażlach, Kojkovice, Lipowiec, Dolna i Górna Leszna, Marklowice, Mazańcowice, Nydek, Puńców, Vendryně, Wilamowice, Zamarski.
Také v Těšíně byla místa, kde se těžila železná ruda!
V letech 1851-53 se pro tři hlavní hutní centra Těšínského knížectví vytěžila tato množství železné rudy vyjádřená podle jednotky centýř:
Rakouský centýř je to o 56 kg.
Sferosiderit nebo siderit nebyl bohatý na obsah železa. Proto byla v 19. století jeho těžba v Těšínském knížectví zastavena a bylo rozhodnuto o dovozu rudy obsahující větší množství železa. Rozvoj železniční dopravy umožnil a usnadnil dovoz rudy z jiných regionů. Železná ruda bohatá na železo z oblastí dnešního Slovenska, tehdejšího Uherského království, se začala dodávat do závodů v Třinci, Ustroni a Bašce.
Železné kameny - sférosiderit na úpatí Ježíšova kostela
Na fotografii níže uvidíte ukázku toho, jak vypadá sférosiderit, železná ruda, která se těžila v Těšínském knížectví. Dodnes při procházkách po horských stezkách tyto kameny občas najdete, jen je potřeba se častěji a pečlivěji dívat pod nohy. Máme však štěstí, že tyto kameny nacházíme v samotném Těšíně.
Pro zalogování keše musíte na místě splnit jeden úkol a odpovědět na následující otázky:
Vaším úkolem je najít železný kámen - sférosiderit. Na náměstí u Ježíšova kostela je jich minimálně desítka, takže byste s tím neměli mít problém. Při zasílání odpovědí prosím přiložte detailní fotografii kamene s předmětem, který vám patří, aby bylo jasné, že jste našli ten správný kámen. Tip: při hledání vhodného kamene postupujte podle příkladu, jehož fotografie je zveřejněna výše.
Otázky:
- Jak se nazývá železná ruda vyskytující se u Těšína a jaký je chemický vzorec minerálu obsaženého v této rudě?
- Které hutní středisko bylo největším příjemcem železné rudy a kolik tun této suroviny celkem přijalo v letech 1851-53?
- Popište vlastními slovy, čím se železný kámen - sférodit - liší od ostatních kamenů viditelných na náměstí.
Při logování keše prosím přidejte fotku. Stačí, aby byl na fotce vidět nějaký váš předmět, aby bylo jasné, že jste tam byli.
Zdroje:
Janusz Spyra: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848. Starostwo Powiatowe w Cieszynie, Cieszyn 2012.
Wojciech Narębski: Z dziejów górnicstwa i hutnictwa w Karpatach fliszowych. Polska Akademia Nauk, 1965.
Bohuslav Stočes: Geschichte der Eisenwerke der Teschener Kammer, 1931.
Jindřich Chylík: Železářský průmysl na Těšínsku do r. 1905, Slezský sbornik 18/1950.
The Iron of Cieszyn
The Lutheran Church of Jesus in Cieszyn is one of the six so-called Churches of Grace. Its construction began at the beginning of the 18th century in quite turbulent times. However, this is an Earthcache, the object of this cache will be a geological fact that we may not pay attention to when passing by this church while visiting Cieszyn.
At the foot of the church there is interesting geological evidence of the wealth of the area of Cieszyn . The square around the church was carefully laid out with simple, ordinary stones that come from the immediate vicinity of Cieszyn. Over time, these stones became an inseparable part of the church and, together with the church, are offically protected monuments. These ordinary mountain stones can tell us quite an interesting story.
Types of iron ore
In the Earth's crust, iron occurs in the form of various iron ores. The mineral in the iron ore found near Cieszyn is siderite. Stones or rocks in which this mineral occurs are sometimes called spherosiderite. The name siderite is common in the professional literature and has been well described and documented. Siderite is the name of a mineral, rocks, stones and also the name of the particular iron ore.
Siderite is an iron carbonate with the chemical formula FeCO3.
The table below shows the most common types of iron ore. Hematite and magnetite are ores rich in iron, which are mined in huge quantities around the world today. For economic reasons, siderite is mined less frequently.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Switzerland, Austria, Canada, USA, Australia
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Poland, Czechia, Germany, Austria, Russia, Great Britain, USA, Canada
|
The history of iron ore mining in the Cieszyn area
Iron ore mining in the area of Cieszyn has quite a long history. Perhaps it had its origins in prehistoric times. Historical sources indicate that the first center for iron ore mining and processing was established in the Duchy of Cieszyn in the 17th century near Frydek, on the Ostravice River in the town of Stare Hamry in 1638. Also near Frydek, in 1723 in the town of Baszka, there was a high metallurgical furnace and iron ore was mined in the vicinity of this town. Several dozen years later, on the initiative of the Habsburg Prince of Cieszyn, in 1772, iron forging was established on the Vistula River in Ustroń. Finally, in 1837-38, a blast furnace was built on the Olza River in Třinec. Iron Ore was mined in dozens of villages.
Here is a list of the most important towns where iron ore was mined for metallurgical furnaces and forges in Baszka, Třinec and Ustroń in the mid-19th century:
Cisownica, Guty, Grodziszcz, Cierlicko, Koniaków, Malenowice, Misterowice, Oldrzychowice, Orlova, Smilowice, Dolny Żuków, Bobrek, Hażlach, Kojkowice, Lipowiec, Dolna and Górna Leszna, Marklowice, Mazańcowice, Nydek, Puńców, Wędrynia, Wilamowice, Zamarski.
Also directly in the city of Cieszyn there were places where iron ore was mined!
In the years 1851-53, the following amounts of siderite iron ore expressed in Austrian hundredweight were mined for the three main metallurgical centers of the Duchy of Cieszyn:
An Austrian hundredweight is approximately 56 kg.
Spherosiderite or siderite was not rich in iron content. Therefore, in the 19th century, its mining was stopped and the decision was made to import ore containing a larger amount of iron. The development of railway transport made it possible and easier to import ore from other regions. Iron ore, richer in iron, was brought to the plants near Cieszyn from what is now Slovakia, then the Kingdom of Hungary.
Ferrous stones - siderite at the foot of the Church of Jesus
In the photo below you will see an example of what spherosiderite, an iron ore that was mined in the Duchy of Cieszyn, looks like. To this day, when walking along mountain trails, you can sometimes find these stones, you just need to look under your feet more often and more carefully. However, we are lucky to find these stones in Cieszyn itself.
Aby zalogować kesza musicie wykonać jedno zadanie na miejscu oraz odpowiedzieć na następujące pytania:
Task:
Your task is to find an ironstone - spherosiderite. There are at least a dozen of them in the square next to the Church of Jesus, so you shouldn't have a problem with that. When submitting your answers, include a close-up photo of the stone with an object that belongs to you to make it clear that you have found the right stone. Tip: when looking for a suitable stone, follow the example whose photo is posted above.
Questions:
1. What is the name of the iron ore that occurs near Cieszyn and what is the chemical formula of the mineral contained in this ore?
2. Which metallurgical entity was the largest recipient of iron ore and in total how many tons of this raw material did it receive in the years 1851-53? (see table in listing)
3. Describe in your own words how the ferrous stone - spherodite - differs from other stones visible in the square.
When logging the Earthcache, please include a photo; it is enough that your object is visible on the photo, so that it is clear that you have visited the ground zero.
Sources:
Janusz Spyra: Śląsk Cieszyński w okresie 1653–1848. Starostwo Powiatowe w Cieszynie, Cieszyn 2012.
Wojciech Narębski: Z dziejów górnicstwa i hutnictwa w Karpatach fliszowych. Polska Akademia Nauk, 1965.
Bohuslav Stočes: Geschichte der Eisenwerke der Teschener Kammer, 1931.
Jindřich Chylík: Železářský průmysl na Těšínsku do r. 1905, Slezský sbornik 18/1950.