[🇬🇧English below]
W kopalni węgiel wydobywają...
To jest skrzynka EarthCache, nie ma fizycznego pojemnika. By ją zalogować musisz udać się na miejsce wskazane przez koordynaty i wykonać zdjęcie:
- Dowolnej kopalni widocznej ze szczytu któregoś z powstałych kopców lub przy braku widoczności, zdjęcie zastanych warunków,
- Własnoręcznie znalezionej skamieliny.
Oraz odpowiedzieć na pytania:
- Z jakiego okresu geologicznego pochodzą znajdywane skamieliny i w związku z tym ile mogą mieć lat?
- Czy są to skamieliny roślin czy zwierząt?
- Jaka skała dominuje w składzie „skały płonnej”?
Zdjęcia zamieszczamy w logu, a odpowiedzi przesyłamy w wiadomości prywatnej. W odpowiedziach na pytania pomoże Ci poniższy tekst.
Ten EarthCache doprowadzi Cię w miejsce, w którym będziesz mógł zobaczyć i dotknąć florę, a być może nawet i faunę, sprzed milionów lat. Zapraszam do wycieczki w daleką przeszłość, a kształtującą obecny charakter nie tylko Górnego Śląska, ale także innych regionów Polski. By rozpocząć musimy cofnąć się do… paleozoiku.
Karbon to piąty okres ery paleozoicznej, wyższy od dewonu a niższy od permu. Trwał mniej więcej od 359 do 299 milionów lat temu. Dzieli się na dwie epoki: pensylwan i mississipp. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa carbo – oznaczającego węgiel, który jest charakterystyczny dla warstw tego okresu i występuje na wszystkich kontynentach.
Fot.1. Tabela geochronologiczna/Geochronological table (Golonka J, Słomka. T., Waśkowska. A. „Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne”)
Układ kontynentów w karbonie ulegał zmianom. Początkowo był tożsamy z tym ze schyłku dewonu: Euroameryka była oddzielona od kontynentu syberyjskiego Oceanem Uralskim, a od Gondwany Paleotetydą.
Fot. 2. Rozmieszczenie kontynentów i oceanów w górnym karbonie / Distribution of continents and oceans in the Upper Carboniferous (wg. R. Scotese)
Następnie zaszły wielkie zmiany, które były przyczyną orogenezy waryscyjskiej. Euroameryka zderzyła się z Gondwaną, powodując powstanie łańcuchów górskich w Europie zachodniej i południowej, północnej Afryce oraz we wschodniej i południowej Ameryce Północnej. Powstał wielki ląd, od którego odstawał jeszcze kontynent syberyjski.
Większość dzisiejszych kontynentów półkuli północnej w karbonie znajdowała się w strefie równikowej i zwrotnikowej. W warunkach gorącego i wilgotnego klimatu panowały warunki sprzyjające bujnemu rozwojowi flory, a ta stała się źródłem powstania typowych dla tego okresu złóż węgla kamiennego. Na kontynencie syberyjskim panował chłodniejszy klimat, o czym świadczą mniejsze rozmiary roślin, wyróżnianych jako flora tunguska. Natomiast znaczna część lądu Gondwana leżała w strefie okołobiegunowej. W warunkach klimatu polarnego rozwinęły się potężne lądolody, a wśród roślin przeważają mało rozmiarowe paprocie nasienne. Jednak na lądach, na cieplejszych obszarach bujnie rozwijała się flora, która była kontynuacją dewońskiego świata roślin. Była to głównie roślinność bagienna porastająca tereny podmokłe. Roślinność w tym okresie uległa ogromnemu zróżnicowaniu, często osiągając olbrzymie rozmiary. Koniec karbonu to pojawienie się pierwszych roślin iglastych, które były typowe dla terenów bardziej suchych.
Fot 3. Flora karbońska / Carboniferous flora(Meyers Konversations Lexikon)
Widłaki, paprociowe, skrzypowe osiągały wysokość kilkudziesięciu metrów i często nawet dwóch metrów średnicy. Ich pędy, pnie i liście zachowały się do dziś w stanie kopalnym, często mają kluczowe znaczenie stratygraficzne, ale także skałotwórcze.
Charakter sedymentacji w karbonie był zróżnicowany. Przede wszystkim ze względu na waryscyjskie ruchy górotwórcze. Początkowo duża część Europy pokryta była przez ocean Paleotetyda. Na przełomie wczesnego i późnego karbonu w wyniku fazy sudeckiej orogenezy waryscyjskiej duże obszary zajmowane wcześniej przez morza stały się lądem. W nieckach i zapadliskach powstały warunki sprzyjające bujnemu rozrostowi flory i co za tym idzie sedymentacji roślinnej. W wyniku erozji wypiętrzonych łańcuchów górskich była ona stopniowo przykrywana materiałem okruchowym. Dzięki tym cyklicznym procesom powstały dzisiejsze zagłębia węglowe.
W kopalni węgiel wydobywają... o tym wiedzą nawet dzieci (choć jasnym jest, że nie tylko kopalnie węgla kamiennego istnieją), ale już niewielu zastanawia się co jeszcze przy okazji węgla jest na Górnym Śląsku wydobywane. Kopalnie węgla kamiennego produkują całe hałdy odpadów.
Fot. 4. Widok z hałdy na hałdę (zdjęcie własne) / View from heap to heap (my own photo)
Pochodzą one z procesu przeróbki i uzdatniania wydobytego węgla oraz udostępniania i eksploatacji złóż – jest to tzw. skała płonna, czyli skała nieużyteczna w odniesieniu do eksploatowanej kopaliny. To właśnie ona buduje te wszystkie malownicze hałdy Górnego Śląska.
Ten EarthCache zaprasza do odwiedzenia jednego z takich miejsc. Hałdy „Paciorkowce” w Nowym Bieruniu powstawały w latach ’90 XX w. na terenach byłych stawów rybnych. Teren składa się m.in. z pięciu kopców, z których rozpościera się piękny widok na okolicę czy nawet Beskidy. Jest to miejsce składowania odpadów wydobywczych z pobliskiej kopalni „Ruch Piast”. Kopalnia ta produkuje 30–39 tys. t/dobę odpadów popłuczkowych oraz w ilości 5–10 tys. t/dobę odpadów z robót przygotowawczych i udostępniających. Te ostatnie tylko w 10% wykorzystywane są ponownie do prac niwelacyjnych, a także przy budowaniu nasypów czy wałów powodziowych. Skład skały płonnej to łupki ilaste, iłowce, mułowce i piaskowce. W łupkach ilastych bogato występują skamieliny roślin.
Fot. 5. Znalezione skamieliny (zdjęcie własne) / My found fossils (my own photo)
Na takich hałdach możemy bezproblemowo „zaglądnąć” te kilkaset metrów w głąb ziemi i sprawdzić po czym na co dzień chodzimy. Zachęcam do rodzinnych spacerów po „Paciorkowcach” w Bieruniu Nowym i znalezienia swoich własnych skamieniałych skarbów.
[🇬🇧English version]
In the mine coal is mined…
This is an EarthCache, there is no physical container. To log in, you need to read the text below, go to the place indicated by the coordinates, take a few photos and answer the questions at the end of the text. This EarthCache will take you to a place where you can see and touch flora, and perhaps even fauna, from a million years ago. I invite you to take a trip into the distant past, which shapes the present character of not only Upper Silesia, but also other regions of Poland. To start, we need to go back to... the Paleozoic.
The Carboniferous is the fifth period of the Paleozoic era, higher than the Devonian and lower than the Permian. It lasted roughly from 359 to 299 million years ago. It is divided into two eras: Pennsylvania and Mississippi. The name comes from the Latin word carbo - meaning coal, which is characteristic of the layers of this period and occurs on all continents.
The arrangement of continents changed during the Carboniferous period. Initially, it was identical with the one at the end of the Devonian: Euroamerica was separated from the Siberian continent by the Ural Ocean, and from Gondwana by Paleotethys. Then great changes took place, which were the cause of the Variscan orogeny. Euramerica collided with Gondwana, giving rise to mountain ranges in western and southern Europe, northern Africa, and eastern and southern North America. A large landmass was created, from which the Siberian continent still separated.
Most of the present-day continents of the Northern Hemisphere during the Carboniferous were located in the equatorial and tropical zones. The hot and humid climate allowed for the abundant development of flora, which became the source of the hard coal deposits typical of that period. The Siberian continent had a cooler climate, as evidenced by the smaller size of plants distinguished as Tunguska flora. However, much of the Gondwana landmass lay in the circumpolar zone. In the polar climate, huge ice sheets have developed, and the plants are dominated by small seed ferns. However, on land, in warmer areas, flora flourished and was a continuation of the Devonian plant world. It was mainly swamp vegetation growing in wet areas. During this period, the vegetation diversified greatly, often reaching enormous sizes. The end of the Carboniferous period saw the appearance of the first conifers, which were typical of drier areas. Clubmosses, ferns and horsetails reached a height of several dozen meters and were often up to two meters in diameter. Their shoots, trunks and leaves have been preserved to this day in a fossil state and are often of key stratigraphic, but also rock-forming, importance.
The nature of sedimentation in the Carboniferous was varied. Mainly due to the Variscan orogenic movements. Initially, much of Europe was covered by the Paleotethys ocean. At the turn of the Early and Late Carboniferous, as a result of the Sudeten phase of the Variscan orogeny, large areas previously occupied by the sea became land. In basins and depressions, conditions were created that favored the abundant growth of flora and, consequently, plant sedimentation. As a result of the erosion of the uplifted mountain ranges, it was gradually covered with debris material. Thanks to these cyclical processes, today's coal basins were created.
In the mine coal is mined… even children know this (although it is clear that not only hard coal mines exist), but few people wonder what else is mined in Upper Silesia along with coal. Hard coal mines produce heaps of waste. They come from the process of processing and treatment of extracted coal as well as access to and exploitation of deposits - this is the so-called waste rock, i.e. rock that is useless in relation to the mineral being exploited. It is she who builds all the picturesque heaps of Upper Silesia.
This EarthCache invites you to visit one of these places. The "Paciorkowce" heaps in Nowy Bieruń were created in the 1990s on the areas of former fish ponds. The area consists of, among others: from five mounds, from which there is a beautiful view of the surrounding area and even the Beskids. This is a place where mining waste from the nearby "Ruch Piast" mine is stored. This mine produces 30-39 thousand tons per day of rinsing waste and in the amount of 5-10 thousand tons per day of waste from preparatory and disposal works. Only 10% of the latter is reused for leveling work, as well as for building embankments or flood embankments. The gangue consists of shale, claystone, mudstone and sandstone. Plant fossils are abundant in the shale.
On such heaps, we can easily "look" several hundred meters into the ground and check what we walk on every day.
To complete this geocache, you need to go to the location and take a photo:
- Any mine visible from the top of one of the mounds created or, in the absence of visibility, a photo of the existing conditions,
- Self-discovered fossil.
And answer the questions:
- What geological period do the fossils come from and how old can they be?
- Are these fossils of plants or animals?
- What rock dominates the composition of "waste rock"?
We post the photos in the log and send the answers in a private message.
I encourage you to take family walks around the "Paciorkowce" heaps in Bieruń Nowy and find your own fossilized treasures.
Bibliografia/Bibliography:
1. Golonka J, Słomka. T., Waśkowska. A. „Geologia. Ziemia i procesy egzogeniczne”
2. Mizerski. O., Orłowski. S. „Geologia historyczna”
3. Potempa M., Szlugaj J. „Kierunki wykorzystania skał płonnych w KWK „Piast” „
4. Wikipedia: Karbon – Wikipedia, wolna encyklopedia